Nag Hammadi stało się niemal synonimem „zaginionej biblioteki gnostyków”. Taki skrót pobudza wyobraźnię, ale przesłania pytania, na które nauka wciąż poszukuje odpowiedzi: kto zgromadził kodeksy, w jakim celu, kto je przepisywał i jak czytano je w późnoantycznym Egipcie? Odpowiedź ma znaczenie dla każdego, kto chce przygotować odpowiedzialny polski komentarz.
Co naprawdę odnaleziono
Pod nazwą Nag Hammadi opisuje się grupę koptyjskich kodeksów pochodzących z IV wieku, znanych dzięki odkryciu w Egipcie w połowie XX wieku. Paul Linjamaa w swojej analizie podkreśla, że tradycyjna liczba dwunastu kodeksów i około pięćdziesięciu dwóch tekstów zależy od sposobu liczenia, ponieważ fragmenty i rozpoznanie osobnych utworów bywają sporne. W innych katalogach można spotkać określenie trzynastu kodeksów, gdy uwzględnia się także fragmentaryczny tom. Zamiast prezentować jedną liczbę bez zastrzeżeń, będziemy podawać metodę liczenia oraz zakres konkretnego katalogu.
Księgi należą do różnych światów myśli
W zbiorze znajdują się traktaty związane z różnymi nurtami wczesnego chrześcijaństwa, teksty filozoficzne i hermetyczne oraz pisma o charakterze objawieniowym. Część to tłumaczenia wcześniejszych greckich dzieł na język koptyjski. Nie wynika z tego, że istniał jeden autor, jedna społeczność ani jeden wspólny „kodeks tajemnicy”. Nadmiernie szeroka etykieta gnostycyzmu bywa myląca, ponieważ odmienne teksty inaczej opisują zbawienie, poznanie czy stworzenie świata. Dla czytelnika wartościowa jest mapa odrębnych tradycji i terminów, nie sensacyjna opowieść o jednej zakazanej doktrynie.
Kto czytał kodeksy
Nowe badania kodeksów zajmują się także ich materialną postacią: oprawą, pismem, organizacją kart i śladami pracy skrybów. Linjamaa dyskutuje hipotezę o związkach tych zbiorów ze środowiskami monastycznymi. To wyjaśnienie ma argumenty, ale szersza kwestia pochodzenia pozostaje przedmiotem debaty. Nie można więc tworzyć wstępów do każdej księgi, jakby miejsce jej użycia zostało definitywnie ustalone. Przy odpowiedniej skali niepewności łatwiej zachować uczciwość: piszemy „jedna z hipotez” i pokazujemy, jaki rodzaj dowodu ją wspiera.
Wersje tego samego traktatu
Niektóre dzieła przetrwały w kilku kopiach lub redakcjach. Apokryfon Jana jest zachowany w różnych wersjach; Ewangelia Prawdy występuje w więcej niż jednym świadectwie. Jeśli wydawca skleja kilka przekładów w jedną płynną narrację, czytelnik traci ważną informację o historii tekstu. W naszym przyszłym czytniku obok tłumaczenia będą dostępne dane o kodeksie, numerze traktatu i liniach. Dzięki temu każdy przypis będzie dał się przyporządkować określonemu świadectwu.
Czytelnik poza sensacją
Odkrycie starożytnych ksiąg to fascynująca historia, lecz ich wartość nie zależy od przedstawienia ich jako dokumentów „ukrywanych przed ludzkością”. Można studiować je z ciekawością, wiedząc, że nie tworzą jednomyślnego kanonu. Dla Biblioteki Duszy jest to model całej pracy: przyznajemy rozbieżnościom miejsce w interfejsie, pokazujemy pochodzenie źródeł i tłumaczymy, dlaczego naukowcy spierają się o datowanie i odbiorców.
Po co nam precyzyjna nazwa zbioru
Określenie „biblioteka” sugeruje niekiedy jeden budynek, właściciela i system katalogowania. W przypadku kodeksów z Nag Hammadi samo ich znalezienie razem nie rozstrzyga, czy pierwotnie tworzyły zaplanowaną kolekcję. Dla badań ma znaczenie nawet to, jak powstały oprawy i które rękopisy pisała ta sama ręka. Zamiast sensacyjnego nagłówka „biblioteka zakazanych ksiąg”, warto wyjaśnić historię świadectw oraz granice naszych hipotez. W naszym interfejsie będziemy posługiwać się numerem kodeksu i traktatu, a hasło „biblioteka” pozostawimy jako tradycyjną, wygodną nazwę kolekcji.
Źródła i opracowania
- Paul Linjamaa, The Nag Hammadi Codices and their Ancient Readers: Introduction, Cambridge UP
- Paul Linjamaa, The Nag Hammadi Codices and their Ancient Readers, Cambridge UP
- Brill, Coptic Gnostic Library Online, katalog kodeksów i traktatów
Powiązane lektury
Opracowanie redakcyjne Biblioteki Duszy. Historyczne twierdzenia odsyłają do wskazanej literatury; ćwiczenie jest współczesną propozycją Martina Novaka, a nie dawnym rytuałem. Zasady pracy ze źródłami.