Wydawca dawnych pism zwykle chciałby mieć jeden oryginał, jeden numer rozdziału i jedną wersję tłumaczenia. Apokryfon Jana z Nag Hammadi pokazuje, że przeszłość nie zawsze daje się tak uporządkować. Dzieło zachowało się w kilku świadectwach, w tym w krótszych i dłuższych redakcjach. To problem filologiczny, ale też fascynujące świadectwo kultury starożytnej.
Gdzie zachował się Apokryfon
Cambridge University Press dokumentuje kopie Apokryfonu Jana w Kodeksach II, III i IV z Nag Hammadi oraz ich zróżnicowane wersje. Istnieje także świadectwo berlińskie, które pomaga badaczom porównywać rodzinę tekstową. Dla czytelnika najważniejsza jest konsekwencja: cytat z „Apokryfonu Jana” bez wskazania świadectwa może być niewystarczający. W różnych redakcjach mogą występować dodatkowe partie albo zmieniony porządek, więc zestawianie słów w jednym polskim zdaniu z numerami z innej edycji prowadzi do pomyłek.
Co znaczy redakcja
Redakcja nie musi oznaczać błędu kopisty. Bywa wynikiem świadomego opracowania dzieła dla innej publiczności, w innym środowisku lub po zmianie teologicznych akcentów. Oczywiście nie każdą różnicę potrafimy wyjaśnić. W analizie przydatne są trzy kategorie: wariant pojedynczego wyrazu, odmienny układ fragmentu oraz dłuższa lub krótsza postać utworu. Każda wymaga innego typu komentarza. W naszym systemie danych będą to osobne pola, dzięki którym nie pomylimy pracy translatorskiej z interpretacją.
Opowieść o poznaniu
Apokryfon Jana rozwija złożoną narrację kosmologiczną i objawieniową, w której pojawiają się różne poziomy rzeczywistości oraz problem błędu poznania. To tekst odległy od popularnego poradnika. Jego kategorie mają religijne i mitologiczne znaczenie, którego nie można po prostu zamienić na „świadome zarządzanie sobą”. W późniejszym opracowaniu dla Biblioteki Duszy warto pokazać czytelnikowi jeden wybrany fragment w kilku redakcjach i wyjaśnić, dlaczego tłumacze podejmują inne decyzje. Tak wyłania się realna wartość wydania krytycznego.
Pułapka idealnej rekonstrukcji
Z kilku ocalałych kopii nie zawsze da się bezdyskusyjnie odtworzyć jedną formę, którą miał przed sobą pierwszy autor. Staranność polega na pokazaniu stanu badań, a nie na stworzeniu pozoru wszechwiedzy. W praktyce edytorskiej możemy wybrać jedno świadectwo jako tekst bazowy, a odmienności zestawić w przypisach. Jeśli różnice są fundamentalne, lepiej opublikować dwie wersje równolegle. Nasz przyszły czytnik powinien umożliwiać porównanie redakcji, a nie tylko przewracanie kolejnych stron.
Jak czytać tekst o wielu postaciach
Współczesnego człowieka może interesować pytanie o tożsamość: kiedy dwa różne sformułowania nadal należą do tej samej opowieści? To wartościowy temat refleksji, lecz nie powinniśmy przypisywać go autorowi jako świadomej lekcji o psychologii osobowości. Pozostawiamy różnicę między historią tekstu a własnym pytaniem czytelniczym. Dzięki temu publikacja może być rzetelna i inspirująca jednocześnie.
Narzędzie do zestawiania świadectw
Wyobrażam sobie widok, w którym czytelnik wybiera „redakcję krótką” i „redakcję długą”, a nasz interfejs pokazuje zgodne jednostki oraz miejsca pominięte lub rozwinięte. Taki podgląd jest możliwy dopiero po stworzeniu legalnego, dokładnie oznaczonego tekstu bazowego. Sama sztuczna inteligencja nie rozstrzygnie zgodności przy fragmentach niepewnych. Możemy natomiast wykorzystać algorytm do wstępnego sugerowania paralel, które przejdą kontrolę redakcyjną. Dzięki temu wydanie cyfrowe stanie się narzędziem badania, nie tylko imitacją papierowej kartki.
Źródła i opracowania
- Paul Linjamaa, Textual Fluidity and Multiple Versions, Cambridge UP
- Brill, Coptic Gnostic Library Online, katalog kodeksów i traktatów
- Paul Linjamaa, The Nag Hammadi Codices and their Ancient Readers, Cambridge UP
Powiązane lektury
Opracowanie redakcyjne Biblioteki Duszy. Historyczne twierdzenia odsyłają do wskazanej literatury; ćwiczenie jest współczesną propozycją Martina Novaka, a nie dawnym rytuałem. Zasady pracy ze źródłami.