Ewangelia Prawdy brzmi jak tytuł konkurencyjny wobec czterech Ewangelii kanonicznych. Jednak samo słowo „ewangelia” nie gwarantuje identycznego gatunku literackiego. W zbiorze z Nag Hammadi mamy tekst bogaty w refleksję teologiczną, obrazy poznania i wezwania do przemiany. To, kto go napisał, wciąż pozostaje pytaniem badawczym, nie gotową odpowiedzią.
Położenie w kodeksie
W katalogu Coptic Gnostic Library Online Ewangelia Prawdy figuruje jako traktat trzeci Kodeksu I, obejmujący określony ciąg stron i linii. Fragmentaryczne świadectwo zachowało się również w Kodeksie XII. Numeracja kodeksu i traktatu pozwala konkretnie zidentyfikować tekst, podczas gdy sam tytuł mógłby odnosić się do wielu opracowań współczesnych. Taka metryka stanie się obowiązkowym elementem Biblioteki Duszy. Dzięki niej czytelnik będzie mógł odróżnić nasze omówienie od historycznego rękopisu i każdego późniejszego wydania.
Walentin i walentynianie
W literaturze naukowej dzieło często bywa łączone z kręgiem walentyniańskim, a czasem przypisywano je samemu Walentynowi. Paul Linjamaa zwraca uwagę, że pisarze wczesnochrześcijańscy wspominają używanie tekstu o takim tytule w środowiskach walentyniańskich, ale nie daje to dowodu, że osobiście napisał go Walentyn. Hipoteza autorstwa pozostaje hipotezą. Dla nas to podstawowa zasada redakcyjna: przy imieniu starożytnego autorytetu używamy formuły „łączony z” lub „przypisywany”, chyba że świadectwa rzeczywiście uprawniają do mocniejszego stwierdzenia.
Poznanie i zbawienie
Tekst podejmuje temat poznania Ojca, zbawienia i religijnego rozpoznania. Słowa bliskie współczesnemu słownikowi samopoznania mają tutaj ramę teologiczną. Wyrwanie ich z tego kontekstu dawałoby łatwy materiał na poradnik psychologiczny, lecz fałszowałoby pierwotną wypowiedź. W dobrym komentarzu trzeba pokazać, że rozpoznanie jest tu związane z określonym obrazem Boga i Jezusa. Dopiero potem możemy pytać, czy pewne struktury refleksji mają analogie w naszym życiu, nie przypisując dziełu idei, których w nim nie zapisano.
Dlaczego warto czytać więcej niż jeden przekład
Koptyjska składnia, metafory i terminologia religijna niosą wieloznaczności. Różni tłumacze podejmują odmienne wybory, które mogą wpływać na ogólne wrażenie filozoficzne. Współczesne angielskie edycje krytyczne są narzędziem porównawczym, ale ich gotowy polski przekład mógłby naruszać prawa autorskie. Jeśli włączymy Ewangelie Prawdy do przyszłego planu wydawniczego, należy oprzeć się na uprawnionej podstawie koptyjskiej i dokumentować wybory terminologiczne. Nie będziemy oznaczać komentarza jako przekładu tekstu oryginalnego.
Granica osobistej interpretacji
Czytelnik może odnaleźć w tym tekście pytanie o różnicę między wiedzą a wewnętrzną przemianą. To jednak nie dowodzi, że starożytni autorzy posługiwali się naszym współczesnym pojęciem rozwoju osobistego. Metoda Żywego Tekstu utrzymuje obie płaszczyzny: historyczne pytanie o sens zbawienia oraz osobiste pytanie o to, jak wiedza wpływa na zachowanie. Rozdzielenie tych pytań pozwala uniknąć zarówno dogmatyzmu, jak i banalizacji.
Czego uczą powtórne kopie
Gdy ten sam traktat zachował się w dwóch świadectwach, porównywanie ich nie służy tylko poprawianiu literówek. Różnice mogą wskazywać drogę transmisji, decyzje tłumaczy albo zmiany w sposobie czytania tekstu. W przypadku Ewangelii Prawdy stan jednego ze świadectw jest bardzo uszkodzony, dlatego potrzebna jest szczególna ostrożność w wyciąganiu wniosków. Przygotowując przyszłą publikację, nie będziemy rekonstruować brakujących partii z wyobraźni ani oznaczać hipotetycznych uzupełnień jako pewnego tekstu. Dostępny polski komentarz może już teraz wyjaśniać te pytania, nawet bez udostępniania pełnego przekładu.
Źródła i opracowania
- Paul Linjamaa, Textual Fluidity and Multiple Versions, Cambridge UP
- Brill, Coptic Gnostic Library Online, katalog kodeksów i traktatów
- Paul Linjamaa, The Nag Hammadi Codices and their Ancient Readers: Introduction, Cambridge UP
Powiązane lektury
Opracowanie redakcyjne Biblioteki Duszy. Historyczne twierdzenia odsyłają do wskazanej literatury; ćwiczenie jest współczesną propozycją Martina Novaka, a nie dawnym rytuałem. Zasady pracy ze źródłami.