Papirus londyńsko-lejdejski zachował wyjątkowo interesujące dopiski i glosy, które wykorzystują mieszankę znaków greckich i demotycznych w zapisie języka egipskiego. Badacze określają takie zapisy mianem starokoptyjskich. Nie znaczy to, że cały dokument zapisano koptyjskim w średniowiecznej formie znanej z chrześcijańskich manuskryptów. To przejściowe świadectwo kontaktu tradycji pisarskich i prób utrwalenia brzmienia pewnych wypowiedzi. Dla dziejów języka taki dopisek bywa równie cenny jak obszerniejsza narracja, ponieważ w piśmie egipskim reprezentacja samogłosek była ograniczona.
Dlaczego wymowa miała znaczenie
W dokumentach rytualnych wymowa imion i formuł mogła być istotną częścią praktyki. W świecie wielojęzycznego Egiptu przepisywacz stykał się z egipskim, greckim i innymi elementami repertuaru językowego. Glosa bywa pomocą do odtworzenia brzmienia, ale nie musi odzwierciedlać jednolitej tradycji fonetycznej. Uczony porównuje więc zapis z innymi świadectwami i pyta, po co konkretny dźwięk został utrwalony. Popularne odczytanie glosy jako „szyfru kapłanów” jest kuszące, lecz pomija jej znaczenie językoznawcze. Właściwe pytanie dotyczy funkcji zapisu i jego relacji do tekstu podstawowego.
Wielojęzyczność nie oznacza jednej doktryny
W jednym papirusie mogą współistnieć imiona bóstw różnego pochodzenia, wzory wypowiedzi i zapisy w różnych alfabetach. Czasem świadczy to o przekazywaniu technik rytualnych między środowiskami, czasem o praktyce skryby, który korzystał z niejednorodnych modeli. Samo spotkanie zapisów nie dowodzi jednak pełnego stopienia religii w jeden system. W porównawczym Atlasie chcemy pokazywać zarówno współobecność, jak i granice tłumaczenia. Dla tej samej formuły historia brzmienia, historia znaczenia i historia wykorzystania mogą tworzyć trzy różne opowieści.
Od zabytku do publikacji
W przyszłej książce o papirusach rozdzielimy fotografię, transkrypcję, transliterację, przekład roboczy i komentarz. Każdy z tych poziomów wymaga innego rodzaju kompetencji. Tłumaczenie wykonane jedynie ze starej wersji angielskiej nie jest przekładem bezpośrednim z demotyki; byłoby opracowaniem pośrednim i należy to nazwać. Nawet przy dostępnych skanach AI nie rozwiązuje automatycznie problemów paleografii. Ujawnienie rzeczywistej podstawy jest ważniejsze niż sugestywne słowo „oryginalny” na okładce.
Jak sprawdzać to źródło
Czytelnik spotykający termin „staro-koptyjski” powinien pamiętać o dwóch osiach czasu: powstawaniu różnych sposobów zapisywania egipskiego oraz rozwoju chrześcijańskiej literatury koptyjskiej. Nie trzeba utożsamiać ich ze sobą, choć mają związek w historii pisma. British Museum odnotowuje mieszane glosy w samym papirusie, a prace badawcze Jacco Dielemana pokazują ich miejsce w wielojęzycznych formułach. Dzięki temu możliwa staje się precyzyjna analiza bez sugestii, że zmiana alfabetu oznaczała natychmiastową zmianę religii. W przyszłym Atlasie będziemy łączyć terminy językoznawcze z zabytkami, nie z popularnymi teoriami o domniemanych tajnych alfabetach.
Powiązanie z innymi lekturami
Dzięki zestawieniu tego eseju z naszą wcześniejszą częścią o kodeksach Nag Hammadi można precyzyjniej zrozumieć przejście między tekstami egipskimi i koptyjskimi. Nie chodzi jednak o prostą chronologiczną przemianę papirusu magicznego w księgę gnostycką. Zasadnicza lekcja polega na odróżnieniu języka, alfabetu, gatunku i środowiska powstania.
Metoda Żywego Tekstu Martina Novaka
To współczesna propozycja refleksji, nie historyczna praktyka opisana przez autorów omawianego źródła. Rozdzielamy świadectwo tekstowe od osobistego zastosowania.
- Źródło. Ustal, na jakim konkretnym zabytku lub wydaniu opiera się omawiany opis.
- Rozumienie. Zapisz dwa możliwe odczytania i wskaż, co rzeczywiście je uzasadnia.
- Rozpoznanie. Czy znamy różnicę między zapisem słowa a jego brzmieniem?
- Decyzja. Określ, jaki świadomy wybór należy do ciebie, a nie do dawnego tekstu.
- Praktyka. Przyjrzyj się w jednym katalogu informacji o języku i o rodzaju pisma. Zapisz je osobno i sprawdź, czy opis nie utożsamia dwóch różnych kategorii.
- Powrót. Wróć po siedmiu dniach do notatek. Sprawdź, co zostało potwierdzone, a co nadal jest hipotezą.