Koptyjski jest ostatnią fazą języka egipskiego, zapisywaną głównie alfabetem wywodzącym się z greckiego, z dodatkowymi znakami. Fakt, że dokument zapisano po koptyjsku, nie mówi jeszcze, czy jest liturgią chrześcijańską, traktatem filozoficznym, tekstem magicznym czy dokumentem codziennego życia. Język jest narzędziem wielu ludzi, a nie znakiem jednej szkoły duchowej.
Historia języka, a nie etykieta doktryny
W późnoantycznym Egipcie rozwijały się różne odmiany koptyjskiego i odmienne tradycje pisarskie. Wiele tekstów związanych z chrześcijaństwem powstało po koptyjsku lub zostało na ten język przełożonych. Korzystano z niego również w prywatnych praktykach rytualnych oraz w klasztorach. Dlatego poszukiwania „koptyjskich sekretów” wymagają rozróżnienia gatunków i środowisk. Podobne znaki pisma mogą pojawić się zarówno na karcie filozoficznego kodeksu, jak i na niewielkim amulecie. W katalogu oddzielamy pole „język” od pól „tradycja”, „gatunek” i „funkcja”.
Nag Hammadi i pierwotne wersje greckie
Badacze podkreślają, że wiele traktatów z Nag Hammadi zachowało się po koptyjsku, choć prawdopodobnie przekładano je z wcześniejszych wersji greckich. Dla tłumacza polskiego powstaje interesujący problem: przekłada świadectwo koptyjskie, ale może znać tylko rekonstrukcje i porównania z greką. Nie wolno mylić hipotetycznego greckiego oryginału z rękopisem, który faktycznie przetrwał. Komentarz powinien informować o języku zachowanego źródła i o tym, czy wcześniejsza postać dzieła jest w ogóle dostępna. Nie należy prezentować nowoczesnej rekonstrukcji jako odkrytego oryginału.
Koptyjskie papirusy codziennych trosk
Badania Würzburga pokazują, że koptyjskie teksty rytualne pochodzą z różnych wieków i dokumentują wielokulturowe środowisko Egiptu. Wspominają problemy społeczne, zdrowie i niepewność; zawierają zapisy imion, formuł i znaków o różnym rodowodzie. Wiele z tych źródeł nie wiąże się z ruchem określanym jako gnostycki. Łączenie wszystkiego w jedną kategorię może zwiększyć liczbę wyszukiwań w internecie, ale zniszczy jakość biblioteki. Nasze strony kategorii mają pomagać użytkownikowi odróżnić język od systemu wierzeń.
Filologia i granice narzędzi AI
Rozpoznanie alfabetu w skanie to dopiero początek pracy. Ważne są odmiany języka, typ pisma, skróty i miejscowe formuły. Zwykły model językowy może sprawnie uporządkować informacje o tekście, lecz może również błędnie przypisać go innej epoce albo dopowiedzieć brakujące słowa. Potrzebujemy kontrolowanych źródeł oraz oznaczenia miejsca, w którym niepewność pozostaje nierozstrzygnięta. W przyszłym portalu każda wersja przekładu otrzyma datę redakcji i wykaz miejsc spornych, nawet jeśli nie będziemy mogli skorzystać z pełnej recenzji specjalistycznej.
Dlaczego ma to znaczenie dla czytelnika
Gdy w wyszukiwarce wpiszesz „koptyjska magia”, otrzymasz mieszankę dzieł historycznych, rytuałów współczesnych oraz tekstów fikcyjnych. Umiejętność identyfikacji języka, nośnika i gatunku jest najlepszym filtrem. Pozwala zobaczyć ludzi żyjących w określonych warunkach, zamiast zastępować ich uniwersalną opowieścią o „tajemnych cywilizacjach”. Praktyka krytycznej lektury może być inspirująca sama w sobie, bez obietnicy odkrycia ukrytej mocy słów.
Jak zapobiegamy pomyłkom w katalogu
W metadanych tekstu będziemy rozdzielać język źródła, język wcześniejszej wersji hipotetycznej, alfabet rękopisu i język naszego przekładu. Dodamy także pole dotyczące grupy religijnej, o ile jej przypisanie jest uzasadnione badawczo. Dzięki temu użytkownik szukający „koptyjskich Ewangelii” nie otrzyma bez ostrzeżenia dokumentów magicznych tylko dlatego, że zapisano je tym samym pismem. To również korzyść dla systemów wyszukiwania AI: precyzyjne dane pozwalają odróżnić podobnie brzmiące nazwy, zamiast tworzyć fałszywe odpowiedzi z przypadkowych skojarzeń.
Źródła i opracowania
- Paul Linjamaa, The Nag Hammadi Codices and their Ancient Readers: Introduction, Cambridge UP
- Universität Würzburg, Coptic Magical Papyri, opis korpusu
- University College London, Groups of Books in Coptic Egypt
Powiązane lektury
Opracowanie redakcyjne Biblioteki Duszy. Historyczne twierdzenia odsyłają do wskazanej literatury; ćwiczenie jest współczesną propozycją Martina Novaka, a nie dawnym rytuałem. Zasady pracy ze źródłami.