Papirus londyńsko-lejdejski należy do najważniejszych zachowanych podręczników rytualnych późnego Egiptu. Jego partie znajdują się dziś w dwóch ośrodkach, bo rękopis trafił do obiegu antykwarycznego w podzielonej postaci. To szczegół, który zmienia sposób czytania: współczesna nazwa jest nazwą historii kolekcjonowania, nie antycznym tytułem autora. Muzeum Brytyjskie opisuje fragment o numerze EA10070,1 jako zapis demotyczny czarnym i czerwonym atramentem, wraz z glosami starokoptyjskimi. Sama fizyczna organizacja zwoju opowiada więc o pracy nad tekstem, jego późniejszych losach oraz o fragmentach, które należy zestawić ze sobą.
Różnorodne przepisy i zapiski
Na awersie papirusu znajdują się kolumny przepisów i zaklęć dotyczących między innymi wróżenia, spraw miłosnych oraz praktyk ochronnych i leczniczych. Rewers zawiera notatki, receptury i krótkie inwokacje, nie zawsze tworzące jeden uporządkowany ciąg. Wbrew efektownym tytułom nowoczesnych antologii nie mamy tu koniecznie jednej spójnej doktryny. Bardziej trafne jest wyobrażenie warsztatowego zbioru materiałów, które mogły mieć różną genezę. Analiza ich kolejności, barwy pisma i powtórzeń bywa cenniejsza niż wyrwanie najbardziej sensacyjnego zaklęcia z całego kontekstu.
Co mówi dawna edycja
Francis Llewellyn Griffith i Herbert Thompson opublikowali monumentalne opracowanie zabytku w latach 1904–1909, z transkrypcją, przekładem, kopią tekstu i indeksami. Wydanie jest bezcenne dla historii badań, lecz dzisiejsza egiptologia dysponuje także późniejszymi korektami i interpretacjami. Nie powinniśmy nazywać dowolnej reprodukcji z początku XX wieku ostatecznym odczytaniem. Gdy przyszły tom Biblioteki Duszy będzie poświęcony temu papirusowi, trzeba ustalić konkretną podstawę edycji, dokładnie wskazać kolumny i sprawdzić prawa do współczesnych zdjęć oraz opracowań.
Co oznacza „magiczny” w nauce
W nazwie papirusu używa się terminu „magiczny”, ale jest to także kategoria współczesnego opisu badań. Dla twórców tych formuł granica między religią, medycyną, ochroną, wróżeniem i codziennością mogła przebiegać inaczej niż w naszej kulturze. Własny esej historyczny nie jest instrukcją odtwarzania dawnych zabiegów, zwłaszcza tych związanych z truciznami czy przymusem wobec innych osób. Można analizować cele, język i formę przepisu, nie uznając jego skuteczności ani nie proponując powtórzenia go współczesnemu czytelnikowi.
Jak sprawdzać to źródło
W tym wypadku można zacząć od rekordu EA10070,1 w British Museum, a następnie sięgnąć do bibliografii starego wydania Griffith–Thompson przechowywanego w katalogu Wellcome Collection. Dwa różne źródła odpowiadają na dwa różne pytania. Karta muzeum opisuje fizyczny przedmiot, jego zapis i zawartość. Opis bibliograficzny dokumentuje historię nowoczesnego udostępnienia i narzędzia pracy badaczy. Żaden z tych rekordów nie zastępuje współczesnej analizy filologicznej wszystkich szczegółów. Gdy opublikujemy w przyszłości kartę tomu, zachowamy te poziomy na osobnych zakładkach: zabytek, wydania, opracowanie, kwestie nierozstrzygnięte.
Powiązanie z innymi lekturami
W czytelni muzealnej można zestawić obiekt z innymi późnoantycznymi papirusami, ale nazwy katalogowe nie są gwarancją wspólnego autorstwa. Powiążemy dokument z greckimi formułami rytualnymi jako tekstami z porównywalnego środowiska, zachowując zarazem rozróżnienie języków, nośników i datowania. Wtedy czytelnik zobaczy rzeczywistą mapę tradycji rękopiśmiennej.
Metoda Żywego Tekstu Martina Novaka
To współczesna propozycja refleksji, nie historyczna praktyka opisana przez autorów omawianego źródła. Rozdzielamy świadectwo tekstowe od osobistego zastosowania.
- Źródło. Ustal, na jakim konkretnym zabytku lub wydaniu opiera się omawiany opis.
- Rozumienie. Zapisz dwa możliwe odczytania i wskaż, co rzeczywiście je uzasadnia.
- Rozpoznanie. Co zmienia wiedza o nośniku, gdy czytamy pozornie tajemny tekst?
- Decyzja. Określ, jaki świadomy wybór należy do ciebie, a nie do dawnego tekstu.
- Praktyka. Odszukaj muzealny numer jednego papirusu. Zapisz jego materiał, miejsce przechowywania oraz najważniejsze ograniczenie opisu. Dopiero potem spróbuj opowiedzieć, co zawiera.
- Powrót. Wróć po siedmiu dniach do notatek. Sprawdź, co zostało potwierdzone, a co nadal jest hipotezą.