Enlil

Strony PDF 1–10

Strona PDF 1

BIBLIOTEKA DUSZY

ENLIL I NAM-ZID-TARA

Tajemnica ludzkiego losu

O przemijaniu, bogactwie, rozpoznaniu i

przeznaczeniu

MARTIN NOVAK

ŻYWY TEKST · STAROŻYTNA MĄDROŚĆ

MEZOPOTAMII

Strona PDF 2

Copyright © Martin Novak 2026

Redakcja: Biblioteka Duszy Korekta: Biblioteka Duszy Skład i układ: Biblioteka Duszy Projekt okładki: Biblioteka Duszy Wydanie I Wydawca: SubProfit Książka jest chroniona prawem autorskim. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, rozpowszechnianie i publikowanie, kopiowanie i przetwarzanie jest nielegalne i podlega odpowiednim sankcjom.

Książka może zawierać treści dotyczące zdrowia, pracy z umysłem, podejmowania decyzji finansowych oraz praktyk rozwoju osobistego i duchowego. Pomimo najwyższej staranności w przygotowaniu materiału, zawarte w niej informacje nie mogą być traktowane jako porady medyczne, psychologiczne, finansowe, prawne ani jakiekolwiek inne profesjonalne zalecenia.

W żadnym wypadku nie należy traktować zawartych w książce ćwiczeń, metod, sugestii lub interpretacji jako zamiennika konsultacji z lekarzem, terapeutą, psychologiem, doradcą prawnym, finansowym czy inną uprawnioną osobą posiadającą formalne kwalifikacje. Wszelkie decyzje dotyczące zdrowia, leczenia, terapii, finansów, życia zawodowego i osobistego muszą być podejmowane wyłącznie po bezpośredniej konsultacji z odpowiednim specjalistą lub specjalistką.

Podjęcie jakiejkolwiek praktyki opisanej w tej książce odbywa się wyłącznie na własną odpowiedzialność Czytelniczki lub Czytelnika. Autor oraz Wydawca w żadnym zakresie nie ponoszą odpowiedzialności za skutki zdrowotne, emocjonalne, psychiczne, prawne, finansowe ani jakiekolwiek inne mogące wyniknąć z zastosowania opisanych tu treści.

Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do swojej kondycji psychicznej, zdrowotnej lub sytuacji życiowej – nie rozpoczynaj praktyk opisanych w książce bez wcześniejszej, indywidualnej konsultacji ze specjalistą.

Strona PDF 3

Strona PDF 4

SPIS TREŚCI

Przedmowa. Dzień, w którym człowiek chciał wrócić do domu

CZĘŚĆ I. GŁOS Z GLINY

1. Dwadzieścia siedem wersów

2. O czym naprawdę opowiada ten tekst

3. Siedem miejsc niepewności

CZĘŚĆ II. OPOWIEŚĆ O ROZPOZNANIU

4. Droga po służbie

5. Pytanie przy murze

6. Kruk

7. Imię bóstwa

8. Enmešara: pamięć o dawnym sporze

9. Spichlerz, który nie zatrzyma dnia

10. Imię, które zostaje wypowiedziane

11. Dom, z którego się wychodzi

CZĘŚĆ III. ONTOMISTYKA LOSU

12. Los nie jest mapą

13. Bogactwo i ciężar posiadania

14. Tajemnica rozpoznania

15. Czas, którego nie można przechować

16. Imię i życie: dwie nieskończone odległości

17. Dar, który staje się zobowiązaniem

18. Dziedziczenie i pamięć

19. Człowiek wobec tego, co większe

CZĘŚĆ IV. KSIĘGA SIEDMIU PRÓB

20. Człowiek, który chciał przechować jutro

21. Głos, który przychodził z dachu

22. Imię wypisane na drzwiach

23. Dom o dwóch progach

24. Rachmistrz ostatniego dnia

Strona PDF 5

25. Dar, którego nikt nie zamawiał

26. Przejście przez bramę

CZĘŚĆ V. TRZY DIALOGI Z PRZEZNACZENIEM

27. Wolność pośród tego, co zostało wyznaczone

28. Proroctwo, prognoza i obietnica

29. Między imieniem a odpowiedzią

CZĘŚĆ VI. METAMISTYKA KRUKA

30. Czy to bóstwo mówi, czy człowiek rozumie?

31. Kto wypowiedział słowa o bogactwie?

32. Czytać dawny tekst bez zawłaszczania go

33. Gdzie kończy się rozpoznanie, a zaczyna projekcja?

CZĘŚĆ VII. METODA ŻYWEGO TEKSTU

34. Sześć ruchów rozpoznania

35. Czternaście dni praktyki

36. Dziennik powrotu

CZĘŚĆ VIII. ATLAS POWIĄZAŃ

37. Słownik pojęć i rozróżnień

38. Posłowie. Kiedy kruk milczy

39. Podstawa tekstowa i bibliografia

Strona PDF 6

PRZEDMOWA

Dzień, w którym człowiek chciał wrócić do domu

Najważniejsze spotkania bardzo rzadko odbywają się wtedy, kiedy jesteśmy na nie przygotowani. Człowiek szykuje się do wielkich chwil: ćwiczy słowa, wyobraża sobie odwagę, układa porządek pytań. Tymczasem życie wybiera zwyczajny koniec dnia, zmęczone nogi i drogę, którą przemierzyliśmy już tyle razy, że niemal przestaliśmy ją widzieć. Nie przychodzi z zapowiedzią. Nie pyta, czy mamy wystarczająco czasu. Przechodzi nam drogę w chwili, gdy pragniemy tylko zamknąć za sobą drzwi i pozostawić świat na zewnątrz.

Tak właśnie zaczyna się sumeryjska opowieść o Nam-zid-tarze. Nie ma w niej wielkiej bitwy, podróży poza kres ziemi ani królewskiej wyprawy po nieśmiertelność. Jest człowiek po pracy. Spełnił obowiązek związany ze świątynią, zajmował się powierzonym mu stadem, ma prawo wrócić do siebie. Pragnie iść dalej. Być może rozdrażnia go pytanie nieznajomego. Nie ma ochoty na rozmowę. Wśród wszystkich określeń, jakimi można opisać początek duchowej drogi, „spieszy mi się” wydaje się najmniej wzniosłe. A jednak właśnie ono otwiera tę historię.

Rozmówca okazuje się Enlilem, jednym z najważniejszych bogów świata sumeryjskiego, władcą kojarzonym z rozstrzyganiem losów. Nie pokazuje się jednak w postaci oczekiwanej przez człowieka. Przybiera kształt kruka. Jego głos nie jest uroczystą mową wyroczni; jest ptasim krakaniem, które trzeba rozpoznać. Dlaczego wielki bóg miałby wybierać taką postać? I czy każde niezrozumiałe zdarzenie wolno nam nazwać znakiem? Te dwa pytania będą towarzyszyły nam przez całą książkę.

W opowieści pozostaje jeszcze inna zagadka. Człowiek potrafi rozpoznać boskiego przybysza, lecz nie dlatego, że otrzymał prosty dowód. Jego odpowiedź odsyła do dawnego konfliktu mitologicznego oraz gry słów, których pełna siła pozostaje częściowo ukryta dla współczesnego czytelnika. Wiedza i umiejętność odczytania języka prowadzą do błogosławieństwa. Ale błogosławieństwo nie jest tu wyłącznie wzniosłym przeżyciem. Dotyczy miejsca w świątyni, prawa do pełnienia funkcji oraz potomków.

Strona PDF 7

Oto historia, w której misterium spotyka instytucję, a poznanie — dziedziczenie. Żadne uczciwe opracowanie nie powinno usuwać tego napięcia.

Dwadzieścia siedem wersów wystarczyło dawnemu autorowi, żeby przeciwstawić sobie bogactwo i śmierć, wędrowca i bóstwo, imię i rzeczywistość, przemijanie jednostki i trwanie rodu. Współczesny człowiek może odczytać w tej miniaturze także pytania, których sumeryjski poeta nie formułował: czy żyjemy zgodnie z imieniem nadanym nam przez innych; czy rozpoznajemy rzeczywistość, czy raczej widzimy własne oczekiwania; czy nasze życie zostawia po sobie obowiązek, czy tylko rachunek rzeczy nabytych. To już pytania naszej epoki. Przyjmujemy za nie odpowiedzialność, zamiast wkładać je w usta starożytnego autora.

Ontomistyka — tak nazywam tutaj filozoficzno-literacki namysł nad istnieniem w chwili, gdy zwyczajne doświadczenie odsłania głębię, której nie wyczerpuje opis. Metamistyka obserwuje z kolei sposób, w jaki z doświadczenia tworzymy opowieść o tajemnicy. Jedna pozwala zapytać, czym jest spotkanie. Druga przypomina, że każde spotkanie może zostać opowiedziane nieuczciwie, na użytek naszego pragnienia nadzwyczajności. Potrzebujemy obu. Bez pierwszej pozostaje jedynie filologiczny zapis. Bez drugiej najłatwiej pomylić własny głos z głosem boga.

Nie proponuję wiary w kruki przekazujące przeznaczenie. Proponuję lekturę starego dzieła, które pozwala na chwilę zapytać, co w naszym życiu zasługuje na rozpoznanie. Jeżeli w trakcie lektury coś się wydarzy, prawdopodobnie nie będzie miało postaci cudu. Może po prostu inaczej odpowiemy człowiekowi, który zatrzyma nas w drodze. Może mniej bezwzględnie będziemy gromadzić rzeczy, które nie zmieszczą się w żadnym ostatnim dniu. Może zrozumiemy, że pozostawiony po nas ślad zależy również od tego, jak traktowaliśmy ludzi, którym przekazywaliśmy swoje miejsce.

Wystarczy więc rozpocząć od tego, od czego zaczyna stary tekst: ktoś idzie do domu. Ktoś go pyta, skąd wraca. I przez moment droga nie jest już ta sama.

Strona PDF 8

CZĘŚĆ I

GŁOS Z GLINY

Strona PDF 9

1. Dwadzieścia siedem wersów

Enlil i Nam-zid-tara — polskie ujęcie znaczenia utworu (27 wersów). Numeracja odpowiada transliteracji ETCSL c.5.7.1. Podział głosów, zwłaszcza w w. 17–22, ma charakter redakcyjny i nie przesądza spornych interpretacji.

1. Nam-zid-tara przechodził obok Enlila.

2. A Enlil przemówił do niego.

3. — Skąd przybywasz, Nam-zid-taro?

4. — Z domu Enlila.

5. Moja kolej służby dobiegła końca.

6. Przebywałem przy owcach, tam, gdzie służą kapłani gudug.

7. Teraz wracam do własnego domu.

8. Nie zatrzymuj mnie.

9. Moje nogi palą się z pośpiechu.

10. Kim jesteś, że mnie wypytujesz?

11. — Jestem Enlilem.

12. Lecz Enlil odmienił swój wygląd.

13. Przybrał postać kruka.

14. I wydawał kruczy głos.

15. — Nie jesteś zwykłym krukiem. Jesteś Enlilem!

16. — Skąd wiesz, że to ja, Enlil, rozstrzygający losy?

17. — Gdy Enmešara, brat twego ojca, znalazł się w niewoli,

18. a godność Enlila została przejęta, padły słowa o poznaniu losów niczym władca.

19. [Głos sporny:] Możesz posiadać srebro, klejnoty, bydło i owce,

20. ale dzień człowieka nieuchronnie się przybliża.

21. Dokąd więc poniesiesz to, co posiadasz?

22. — Jestem Enlilem, który rozstrzyga losy. [Możliwy także odczyt jako prośba człowieka o rozstrzygnięcie jego losu.]

23. Jak brzmi twoje imię?

Strona PDF 10

24. — Nazywam się Nam-zid-tara.

25. — Niech twój los odpowiada twojemu imieniu.

26. Wyjdź z domu swego pana.

27. A twoi potomkowie niech nadal należycie pełnią służbę w moim domu.

Nota do przekładu. Wersy 17–18 nie dają się bezstratnie rozwinąć do jednego bezspornego zdania polskiego, a przypisanie kwestii jest w literaturze sporne. Wers 22 może zawierać dwuznaczność opartą na dzieleniu znaków. Wersy 25–27 odnoszą się do realnego uprawnienia świątynnego, nie tylko do symbolicznego błogosławieństwa. Słowa w nawiasach kwadratowych są objaśnieniami redakcyjnymi, nie dodatkami do oryginału.

Strony PDF 11–20

Strona PDF 11

2. O czym naprawdę opowiada ten tekst

W pierwszym odruchu można uznać ten utwór za przykład uniwersalnej mądrości: człowiek gromadzi majątek, a śmierć uczyni jego bogactwo bezsilnym. Takie odczytanie jest możliwe, lecz nie wystarcza. Miniatura sumeryjska zaczyna się od służby w świątyni, zawiera mitologiczną aluzję do Enmešary, wprowadza umiejętność rozpoznania bóstwa dzięki wiedzy i kończy się obietnicą dziedziczonego miejsca w instytucji religijnej. Zanim zbudujemy własną filozofię, musimy zobaczyć, jak silnie starożytny tekst zakorzeniony jest w społecznej rzeczywistości.

Nam-zid-tara nie jest anonimowym przechodniem bez zawodu. Związek ze służbą kapłańską wyjaśnia, dlaczego jego kompetencja ma znaczenie. Rozpoznanie boga nie jest czystym olśnieniem oderwanym od nauki. W tle pojawia się umiejętność odczytania mitu i gry słów. Scott Noegel wiąże ten motyw z bliskowschodnimi sposobami interpretowania ptasich głosów oraz z legitymizacją wiedzy religijnych specjalistów. W tej perspektywie kruk jest próbą rozumienia, a nie po prostu efektownym symbolem przemiany.

Finał również nie daje się sprowadzić do obietnicy wewnętrznego spokoju. Chodzi o potomków, dom boga i uprawnienie, które może przechodzić z pokolenia na pokolenie. Dla współczesnego czytelnika powstaje napięcie: czy mądrość o przemijaniu majątku zostaje nagrodzona materialnym przywilejem? Czy starożytna opowieść jednocześnie krytykuje posiadanie i usprawiedliwia określony sposób dziedziczenia? Możemy dostrzec paradoks, ale nie musimy go natychmiast usuwać. W literaturze starożytnej mądrość, religia i porządek instytucjonalny nie funkcjonowały w naszych współczesnych szufladach.

Najciekawsze jest może to, że bogactwo samo w sobie nie zostaje nazwane złem. Wskazana jest jego granica. Rzecz może służyć człowiekowi i wspólnocie, ale nie zatrzyma dnia, który nadchodzi. Gdy potraktujemy tę uwagę poważnie, pytanie zmienia postać. Nie brzmi już: ile posiadamy? Brzmi: jaki stosunek łączy nas z tym, co posiadamy, i co zostaje z naszych czynów wtedy, gdy własne życie nie jest już miejscem ich zakończenia?

Strona PDF 12

3. Siedem miejsc niepewności

Pierwsza niepewność dotyczy autora. Znamy kompozycję i świadectwa rękopiśmienne, ale nazwiska twórcy nie znamy. „Enlil” w tytule jest bohaterem, nie podpisanym autorem. Słowa te pochodzą z kultury, w której literatura była kopiowana, uczona i przetwarzana w szkołach skrybów.

Druga dotyczy epoki. Najbardziej znana redakcja starobabilońska ma 27 wersów, a przekaz obejmuje także świadectwa z Emar i Ugarit. Nie wynika z tego, że tekst powstał w jednym dokładnie ustalonym roku czy w jednej formie, która nigdy się nie zmieniła.

Trzecia dotyczy ptaka. Sumeryjskie uga odpowiada krukowi. Dzisiejszy obraz kruka jako zwiastuna śmierci nie jest automatycznie źródłową interpretacją tego motywu. Opowieść pokazuje postać ptaka i umiejętność rozpoznania bóstwa, ale nie stwierdza, że każdy kruk jest boską wiadomością.

Czwarta dotyczy wersów 17–18. Wspomnienie Enmešary wymaga mitologicznego kontekstu; badacze różnią się w przypisaniu wypowiedzi i interpretacji zaimków. Nasz tekst polski zaznacza to zamiast tworzyć pozór niewzruszonej pewności.

Piąta dotyczy wypowiedzi o bogactwie. Tradycyjnie przypisywano ją Enlilowi. Yoram Cohen, badając przekazy z Emar i Ugarit, proponował, że słowa te wypowiada Nam-zid-tara. Nie jest to drobnostka: w jednym odczytaniu bóg poucza człowieka; w drugim człowiek wykazuje, dlaczego nie pragnie zwykłej nagrody.

Szósta dotyczy wersu 22. Segmentację i brzmienie wyrażenia o „rozstrzyganiu losów” można rozumieć dwojako. Jerrold Cooper dostrzegał możliwość odczytania go jako prośby człowieka o własny los, obok tytułu boskiego rozstrzygającego.

Siódma dotyczy samego imienia. „Nam-zid-tara” ma znaczenie dla gry językowej na temat losu, imienia i błogosławieństwa; nie da się oddać wszystkich skojarzeń jednym eleganckim polskim słowem. W tej książce pozostawiamy brzmienie imienia i omawiamy jego sens, zamiast zastępować je sztucznie brzmiącym polskim imieniem symbolicznym.

Strona PDF 13

Niepewności nie usuwają wartości opowieści. Przeciwnie: przypominają, że tekst starszy o wiele stuleci od naszego świata nie jest pustym naczyniem, które możemy napełnić dowolną myślą. Jest spotkaniem z kimś, kto mówi inaczej. Szacunek zaczyna się tam, gdzie przyznajemy mu prawo do odmienności.

Strona PDF 14

CZĘŚĆ II

OPOWIEŚĆ O ROZPOZNANIU

Poniższe rozdziały są współczesną adaptacją literacką Martina
Novaka. Rozwijają wyobrażoną scenę z sumeryjskiej miniatury;
dopisane
szczegóły,
myśli
i
obrazy
nie
są
świadectwem
historycznego tekstu.

Strona PDF 15

4. Droga po służbie

Przez cały dzień Nam-zid-tara znał swoje miejsce. Każdy człowiek, który pracuje z innymi, zna ten rodzaj pewności: najpierw to, potem tamto, ten ciężar przenieść, tamte drzwi zamknąć, sprawdzić, czy nikogo nie brakuje. Porządek obowiązku bywa ciasny, lecz daje też ulgę. Nie trzeba pytać, kim się jest. Wystarczy wiedzieć, co należy uczynić przed zachodem słońca.

Kiedy zakończyła się jego kolej służby, spojrzał na zwierzęta. Nie należały do niego. Odprowadził je tam, gdzie miały pozostać, powierzył je innym dłoniom i odszedł z poczuciem, że dzień jest domknięty. Dom, do którego wracał, należał do zupełnie innego porządku. Nie było w nim uroczystego imienia bóstwa ani spojrzenia przełożonych. Było zmęczenie, jedzenie, ktoś, kto czekał, i rzeczy odkładane co wieczór w to samo miejsce. Pragnął właśnie tego zwyczajnego, niewielkiego świata.

Od wielu godzin niósł w sobie obraz drogi. Znał zakręt przy murze i ziemię bardziej zbitą tam, gdzie przechodziło najwięcej ludzi. Dobrze znana droga potrafi stać się częścią ciała: nogi idą, zanim człowiek podejmie świadomą decyzję o kolejnym kroku. Dlatego często mija się najważniejszą chwilę własnego życia, nawet nie zatrzymując wzroku. To, co powtarzalne, uspokaja nasze rozpoznanie. Wydaje nam się, że skoro znamy miejsce, znamy również wszystko, co może się w nim wydarzyć.

Nam-zid-tara nie wiedział, że jeszcze tego dnia będzie musiał wypowiedzieć swoje imię, jak gdyby słyszał je po raz pierwszy. Wiedział tylko, że powinien przyspieszyć. Zmęczenie upominało się o swoje prawa. Dla człowieka żyjącego w obowiązku nie ma nic bardziej naturalnego niż chęć powrotu do własnego progu.

Bywa, że duchowość opisuje życie codzienne jako coś niższego, co należy pozostawić za sobą. Lecz droga Nam-zid-tary zaczyna się właśnie w codzienności. Nie został powołany podczas uniesienia. Nikt nie kazał mu porzucić pracy i czekać na wizję. Najpierw wykonał to, co do niego należało. Dopiero potem przyszło pytanie. Jeśli jest tu jakakolwiek lekcja dla nas, nie wymaga ona pogardy wobec zwykłego dnia. Wymaga odkrycia, że zwykły dzień może posiadać głębię, której człowiek nie zaplanował.

Strona PDF 16

Idąc, mógł jeszcze myśleć o czymś drobnym: o usterce ogrodzenia, o zwierzęciu, które trudno było doprowadzić do porządku, o dłoniach pobrudzonych podczas pracy. Takie sprawy wypełniają świadomość skuteczniej niż wielkie idee. Dlatego późniejsze spotkanie nie odebrało znaczenia wcześniejszemu dniowi. Przeciwnie, nadało mu ciężar. Całe życie, jakie prowadził, miało zostać poddane pytaniu. A pytanie, które wszystko zacznie, nie będzie dotyczyło nieśmiertelności ani bogactwa.

Będzie dotyczyło drogi.

Strona PDF 17

5. Pytanie przy murze

— Skąd przychodzisz?

W tych słowach nie było nic trudnego. Każdy, kto spotyka wędrowca, może o to zapytać. Pytanie należy do zwykłych obyczajów, którymi ludzie ostrożnie wchodzą w cudze życie. Być może właśnie dlatego bywa tak niewygodne. Gdy ktoś pyta, skąd przychodzimy, mamy podać nazwę miejsca. Ale człowiek niesie ze sobą o wiele więcej niż ostatni punkt drogi. Niesie pracę, zobowiązania, pamięć rozmów, wstyd i dumę. Skąd więc naprawdę przychodzi?

Nam-zid-tara odpowiedział rzeczowo. Ze świątyni. Zakończyłem służbę. Byłem przy zwierzętach kapłanów. Wracam do domu. Nie zatrzymuj mnie. Odpowiedź przypomina rachunek wyłożony na stół: każdy punkt jest prawdziwy, zatem rozmowa powinna się skończyć. Tymczasem w najprostszych pytaniach kryje się osobliwa nierówność. Pytający może uzyskać to, czego chciał, a odpowiadający może dopiero odkryć, że niewiele wie o sobie.

Dlaczego Nam-zid-tara się spieszył? Nie wiemy. Stary tekst nie wyjaśnia, czy ktoś czekał na niego z niepokojem, czy obawiał się zmroku, czy miał własny, pilny obowiązek. Wszystkie takie obrazy należą do naszej literackiej wyobraźni. Uczciwie możemy jednak zauważyć coś innego: pośpiech istnieje w zachowanym dialogu i decyduje o jego tonie. Człowiek traktuje spotkanie jako przeszkodę.

W tym miejscu zaczyna się doświadczenie, które znamy wszyscy. Inny człowiek zatrzymuje nas nie wtedy, kiedy chcemy mu oddać czas, lecz wtedy, kiedy uznaliśmy już, że czas należy tylko do nas. Zniecierpliwienie odsłania nasze skryte wyobrażenie o świecie: wszystko powinno poruszać się zgodnie z trasą wyznaczoną przeze mnie. Każdy nieoczekiwany głos wydaje się kradzieżą mojej godziny.

Lecz można też spojrzeć inaczej. Być może droga staje się prawdziwą drogą dopiero wtedy, gdy nie jest całkowicie nasza. Gdy nie możemy bez końca przechodzić przez świat jak przez pusty korytarz. Gdy coś lub ktoś przerwie rytm przyzwyczajenia, choćby po to, by przypomnieć nam, że rzeczywistość nie została zbudowana wyłącznie z naszych planów.

Strona PDF 18

Nie każde zatrzymanie jest doniosłe. Niektóre są po prostu stratą czasu. Uczciwe życie wymaga również umiejętności odmowy. Nie można więc z tej sceny stworzyć przykazania: zatrzymuj się zawsze, bo w każdym rozmówcy może ukrywać się bóstwo. To byłaby łatwa, lecz okrutna nauka dla ludzi zmęczonych, przeciążonych i odpowiedzialnych za innych. Traktat opowiada o jednym niezwykłym spotkaniu, nie unieważnia rozsądnego wyznaczania granic.

A jednak warto posłuchać pierwszego pytania w ciszy. Skąd przychodzisz? Możesz wymienić adres, zawód, stanowisko. Możesz powiedzieć, jakie książki przeczytałeś i czego się nauczyłeś. Lecz może istnieje odpowiedź, której nie potrafisz udzielić, dopóki wciąż biegniesz. Odpowiedź dotycząca kierunku, w jakim przemieniasz własne życie. Nie znajdziesz jej w nazwie świątyni ani w dokładnym spisie obowiązków. Rozpoznasz ją wtedy, gdy spojrzysz na siebie tak, jakbyś po raz pierwszy stanął przy drodze.

Strona PDF 19

6. Kruk

Kiedy człowiek usłyszał, że rozmawia z Enlilem, zobaczył ptaka. W dawnej miniaturze to jedno z najbardziej niezwykłych przesunięć: wielkość pojawia się w postaci, która nie domaga się podziwu. Czarny ptak nie posiada świątynnej twarzy ani insygniów władzy. Wydaje głos, który w ludzkim uchu może brzmieć szorstko i obco. Jeżeli opowiadanie jest próbą rozpoznania, nie ułatwia jej nadmiarem splendoru.

Wyobraźmy sobie ptaka siedzącego na murze. Ma własne ptasie sprawy: widzi ruch na ziemi, szuka jedzenia, czujnie obraca głowę. Żadna z tych czynności nie wymaga udziału człowieka. Dopiero nasza opowieść czyni z niego nośnik znaczenia. I tu pojawia się pierwsza trudność. Co właściwie rozpoznajemy, gdy przypisujemy zdarzeniu głębię: samo zdarzenie czy własną potrzebę, aby coś znaczyło?

W człowieku istnieje tęsknota za światem odpowiadającym na pytania. Cisza bywa dla nas nie do zniesienia, dlatego łatwo zmieniamy przypadkowe układy rzeczy w wiadomości. Kruk przeleci nad drogą, deszcz spadnie dokładnie w chwili decyzji, usłyszymy słowo, którego potrzebowaliśmy — i natychmiast pojawia się pokusa, by uznać to za znak. Zdarzenie samo w sobie pozostaje realne. Jednak dopisany mu sens jest już czynnością naszego umysłu. Może być inspirujący, ale nie musi mówić prawdy o świecie.

Starożytna historia nie służy do potwierdzenia każdej współczesnej praktyki szukania znaków. Nam-zid-tara jest w niej człowiekiem związanym ze świątynią i tradycją wiedzy, a rozpoznanie boga powiązane zostaje z mitologiczną i językową kompetencją. Współczesny czytelnik nie posiada bezpośredniego dostępu do tamtej wspólnoty znaków. Czytając, powinien zachować zarówno zdolność zachwytu, jak i zdolność rozróżniania.

Można mimo to opowiedzieć kruka inaczej, jako figurę istnienia, które nie podporządkowuje się naszym oczekiwaniom. Bóg, jeśli użyjemy tego obrazu we współczesnej medytacji, nie musi odpowiadać na obraz bóstwa noszony przez człowieka. Rzeczywistość nie ma obowiązku przyjmować takiej postaci, w jakiej najłatwiej byłoby nam ją uznać. Może objawić głębię w tym, co wydaje się niskie, pospolite albo obojętne.

Strona PDF 20

Nie dlatego, że ptaki posiadają tajną misję, lecz dlatego, że nasze podziały na wzniosłe i zwyczajne bywają uboższe niż świat.

Nam-zid-tara patrzy na kruka i wypowiada rozpoznanie. W naszym traktacie ważniejsze od pewności, czy usłyszał boską mowę, jest pytanie, co uczynił z faktem, że rzeczywistość przestała odpowiadać jego przewidywaniom. Mógł odejść. Mógł uznać głos za hałas. Mógł zatrzymać się nie dlatego, że musiał, lecz dlatego, że potrafił znieść chwilę niepewności.

W takim odczytaniu kruk jest przede wszystkim próbą pokory poznawczej. Uczy, że człowiek nie zna wszystkich sposobów, w jakie może zostać zaskoczony. A zarazem przypomina, by nigdy nie czynić własnego zaskoczenia dowodem istnienia ukrytej mocy.

Strony PDF 21–30

Strona PDF 21

7. Imię bóstwa

— Jestem Enlilem.

Można powiedzieć, że to najdziwniejsze zdanie w całej scenie. Wypowiada je ktoś, kto zarazem ukrywa wygląd. W świecie ludzi imię często wystarcza za przedstawienie: na progu podajemy je obcemu, a on przyjmuje, że ma przed sobą właśnie nas. Niekiedy żąda dowodu. Imię i twarz wspierają się wzajemnie. Tutaj wspólnota znaku i wyglądu zostaje zerwana.

W wielu relacjach życiowych dokonuje się podobne zerwanie, choć bez udziału boga. Ktoś, kogo znamy od lat, wypowiada zdanie całkowicie sprzeczne z naszym obrazem tej osoby. W jednej chwili nie rozpoznajemy jej głosu, chociaż znamy wszystkie jego dźwięki. Ktoś dotąd słaby zdobywa się na odwagę. Ktoś silny okazuje bezradność. Człowiek, którego nazwaliśmy przyjacielem, zachowuje się jak nieznajomy. Wtedy widzimy różnicę między imieniem a obecnością.

Nie należy z tego wyprowadzać nauki, że każdy człowiek skrywa tajemne, właściwsze imię. To byłaby kolejna metafora przedstawiona jako wiedza. Możemy natomiast uświadomić sobie, że każde określenie osoby jest skrótem. Nawet najbardziej trafne imię nie obejmuje całej historii, wszystkich możliwości, obecnych sprzeczności i przyszłych zmian. Słowo oszczędza nam wysiłku poznawania; dlatego jest potrzebne. Jednocześnie łatwo staje się przeszkodą, kiedy uznamy, że człowiek wyczerpał się w naszym opisie.

W starożytnym tekście imię nie jest jedynie psychologiczną etykietą. Dźwięk i zapis pozwalają rozgrywać wieloznaczności: wiedzieć, rozstrzygać, nazwać, przeznaczyć. Dlatego finałowy dar wiąże się z imieniem Nam-zid-tary. Mowa działa tutaj niemal jak czynność sprawcza. To, co było nazwą, otrzymuje potwierdzenie w rzeczywistości społecznej. Bóg nie tylko mówi, kim jest rozmówca. Zmienia warunki jego przyszłości.

Czy podobne działanie jest możliwe między ludźmi? W codziennym sensie tak, choć bez cudownego rozstrzygania losów. Nauczyciel może zobaczyć w uczniu talent, którego nikt dotąd nie nazwał, i otworzyć mu drogę.

Strona PDF 22

Rodzic może długo powtarzać dziecku określenie tak krzywdzące, że z czasem stanie się ono częścią jego opowieści o sobie. Pracodawca może nadać człowiekowi funkcję, a wraz z nią odpowiedzialność i przyszłe możliwości. Słowa nie stwarzają rzeczywistości z niczego, lecz uczestniczą w porządkowaniu tego, co możliwe.

Stąd bierze się delikatność każdego imienia. Nie mówimy o drugim człowieku bez konsekwencji. Nawet gdy wymieniamy jego zwykłe nazwisko, możemy przypominać historię uznania, wykluczenia, miłości albo przemocy. Warto więc wrócić do ptaka, który wymówił własne boskie imię, i do człowieka, który je rozpoznał. Oboje spotkali się w miejscu, gdzie nazwanie i bycie nie były tą samą czynnością. Dopiero rozmowa próbowała połączyć jedno z drugim.

Strona PDF 23

8. Enmešara: pamięć o dawnym sporze

Nam-zid-tara nie odpowiada Enlilowi samym zachwytem. Przywołuje dawną historię, w której pojawia się Enmešara, spokrewnione z Enlilem bóstwo związane z konfliktem o boską władzę. Wersy są zwięzłe, a ich składnia stanowi przedmiot dyskusji, ale jedno jest wyraźne: odpowiedź kapłana nie przypomina bezmyślnego okrzyku. Jest zakorzeniona w wiedzy, w przechowywanym języku i w pamięci opowieści starszej od bieżącego spotkania.

Wyobraźmy sobie, że Nam-zid-tara przez chwilę traci z oczu drogę do własnego domu. Przed nim wciąż siedzi ptak, ale w jego pamięci podnosi się inny obraz: bóstwa walczą o godność, która pozwala rozstrzygać losy. W jednej chwili spotkanie teraźniejsze łączy się z odległym światem mitu. Rozpoznanie nie jest więc wyłącznie patrzeniem. Jest umiejętnością zestawienia dwóch porządków: tego, co się wydarza, i tego, co zostało przekazane.

Pamięć bywa uciążliwa. Nosi w sobie stare konflikty, błędy, nazwy, których znaczenie dawno się zmieniło. Ale bez pamięci człowiek żyłby w niekończącym się pierwszym dniu. Każde doświadczenie rozpoczynałby od zera. Wielka część naszego poznania polega na tym, że potrafimy odnosić nowe zdarzenie do wcześniejszych rozróżnień. Lekarz zestawia objaw z wiedzą, rzemieślnik — dźwięk narzędzia z doświadczeniem, przyjaciel — ton głosu z tym, co wie o osobie. Dawny kapłan robi coś podobnego w świecie własnej religii.

Jednak pamięć może również zwodzić. Kiedy każde nowe zdarzenie od razu dopasowujemy do gotowej historii, nie pozwalamy mu być sobą. Wystarczy przypomnieć sobie ludzi, którzy w każdej rozmowie widzą potwierdzenie dawnych urazów albo własnych przekonań. Wiedza staje się wtedy nie narzędziem rozpoznania, lecz formą uprzedzenia. Oto prawdziwe napięcie tej sceny: kapłan rozpoznaje dlatego, że pamięta; a współczesny czytelnik musi nauczyć się, że pamiętanie bywa także źródłem złudzeń.

Dlatego w naszym traktacie nie wynosimy Nam-zid-tary do rangi
nieomylnego jasnowidza. Pozostaje bohaterem literackim, którego
kompetencja
zostaje
potwierdzona
wewnątrz
opowieści.
To
potwierdzenie należy do świata mitu i świątyni.

Strona PDF 24

Dla nas jest inspiracją do skromniejszego pytania: jakiego rodzaju pamięć pomaga nam widzieć uważniej, a jaka odbiera nam możliwość spotkania czegoś nowego?

Może najlepsza pamięć nie jest magazynem odpowiedzi. Jest umiejętnością przywołania właściwego pytania we właściwej chwili. Nam-zid-tara nie recytuje całego mitu, aby zrobić wrażenie. Przywołuje tylko tyle, ile wystarcza do nazwania ukrytej tożsamości. W ten sposób dawna opowieść zostaje użyta, a nie tylko powtórzona. Wiedza, która nigdy nie spotkała się z życiem, pozostaje układaniem przedmiotów w zamkniętym pomieszczeniu. Dopiero zastosowana w chwili wymagającej osądu ukazuje własną wartość.

Strona PDF 25

9. Spichlerz, który nie zatrzyma dnia

Wyobraźmy sobie pełny spichlerz. Jest w nim trud wielu sezonów, umiejętność planowania i lęk przed głodem. Każde ziarno znalazło się tutaj dzięki pracy ludzi, którzy musieli rozumieć pogodę, ziemię, zwierzęta, narzędzia i siebie nawzajem. Własność nie jest jedynie pychą. Często jest zapisem troski. Dlatego słowa o przemijaniu bogactwa stają się interesujące dopiero wtedy, gdy zrezygnujemy z łatwej pogardy wobec posiadania.

Stary tekst wylicza rodzaje dóbr: srebro, kamienie, bydło, owce. Można je liczyć, gromadzić, przekazywać. Zapewniają widoczny znak powodzenia. Nie zapewniają jednak wyjścia poza granice życia. Właśnie ten prosty fakt odsłania osobliwe pęknięcie w ludzkich rachubach. Potrafimy zgromadzić więcej, niż potrzebujemy na jeden dzień, ale nie potrafimy zachować tego dnia na później. Wszystkie magazyny świata są zbudowane dla rzeczy. Żaden nie jest zbudowany dla czasu.

Nam-zid-tara mógłby więc — w naszym literackim dopowiedzeniu — spojrzeć na własne dłonie i wyobrazić sobie, że trzyma w nich ogromny majątek. Zwierzęta, domy, drogocenne kamienie. Wszystko to budziłoby pragnienie ochrony. Im więcej by posiadał, tym bardziej jego życie mogłoby zostać zajęte obawą przed utratą. Własność oferowałaby bezpieczeństwo, ale jej pilnowanie zabierałoby godziny przeznaczone na doświadczanie tego bezpieczeństwa. W ten sposób człowiek bywa bogaty w rzeczy i ubogi w możliwość spokojnego przeżywania własnego dnia.

Nie
jest
to
argument
przeciw
pracy,
oszczędzaniu
czy
odpowiedzialnemu zabezpieczeniu przyszłości. Głód, choroba i brak
schronienia nie stają się mniej realne od samej świadomości
przemijania. Pieniądze i zasoby rozwiązują wiele rzeczywistych
problemów, których sama medytacja nie rozwiąże. Kto mówi o marności
majątku z pozycji człowieka, który ma wszystko, powinien szczególnie
uważać,
by
nie
pouczać tych, którym brakuje podstawowego
bezpieczeństwa.

Jednak nawet najbardziej potrzebna własność pozostaje czymś innym niż istnienie. Człowiek może być dumny z domu, który zbudował, a zarazem wiedzieć, że dom nie jest nim.

Strona PDF 26

Może cieszyć się pracą i majątkiem, a równocześnie nie oddawać im całej definicji siebie. Wtedy posiada bez konieczności codziennego dowodzenia, że zasługuje na życie. Pozwala rzeczom być rzeczami. Nie musi zmuszać ich, aby wypełniały pustkę, której nazwy sam jeszcze nie zna.

Pytanie o bogactwo nie powinno więc prowadzić do pustej maksymy, że wszystko jest niczym. Prowadzi raczej do rozróżnienia. Co jest narzędziem? Co jest zobowiązaniem? Co jest ciężarem? Co stało się miarą naszej wartości bez naszej świadomej zgody? Jeśli pełny spichlerz daje ludziom pokarm, jego sens jest rzeczywisty. Jeśli służy wyłącznie do odganiania lęku przed własną śmiertelnością, prędzej czy później okaże się zbyt mały.

Można przechować ziarno na następny rok. Nie można przechować siebie na następne stulecie. Ale można wykorzystać ten rok tak, by inni otrzymali od nas coś więcej niż przedmioty pozostawione pod kluczem. To także odpowiedź na pytanie starej opowieści: dokąd poniesiesz swój majątek? Być może najdalej poniesie go człowiek, który potrafi uczynić z posiadania formę troski.

Strona PDF 27

10. Imię, które zostaje wypowiedziane

Kiedy pada pytanie o imię, rozmowa zmienia swój kierunek. Wcześniej człowiek odpowiadał, skąd wraca, czym się zajmował i dlaczego się spieszy. Teraz musi podać słowo, które towarzyszy mu od początku życia. Najprostsza odpowiedź staje się warunkiem losu: „Nazywam się Nam-zid-tara”. W języku dawnych skrybów to imię splata się ze słownictwem rozstrzygania i pomyślnego przeznaczenia.

Wypowiedzieć swoje imię przed kimś, kto ma władzę, to więcej niż przedstawić się w drodze. Człowiek naraża się na rozpoznanie. Może zostać przyjęty, osądzony, wezwany, zobowiązany. Imię jest jak drzwi: otwiera dostęp do osoby, ale nigdy nie ujawnia całego domu. W naszym życiu uczymy się również ukrywać za imieniem. Podpisujemy dokumenty, występujemy w rolach, przypisujemy sobie tytuły. Niekiedy używamy ich jak osłony przed pytaniem o to, co rzeczywiście robimy.

Nam-zid-tara nie otrzymuje nowego imienia. Właśnie to jest znamienne. Bóstwo potwierdza związek między nazwą, którą człowiek już nosi, a jego przyszłością. Można odczytać tę scenę jako moment, w którym pewna możliwość obecna w życiu zostaje nadana rzeczywistej postaci. Nie oznacza to, że każde imię jest przepowiednią. To mitologiczna figura, w której słowo, urząd i los splatają się ze sobą tak ściśle, że trudno je rozdzielić.

Współczesny człowiek zna podobne doświadczenie w mniej cudownym wymiarze. Ktoś mówi nam: jesteś odpowiedzialny. Dopóki pozostaje to komplementem, zdanie niewiele kosztuje. Ale gdy powierza się nam sprawę wymagającą opieki, określenie zaczyna wymagać działania. Jesteś nauczycielem — znaczy, że komuś powierzono twoją wiedzę. Jesteś rodzicem — znaczy, że twoje słowa i zachowania stają się częścią przyszłości innej osoby. Jesteś przyjacielem — znaczy, że można cię spotkać również w dniu, który nie jest wygodny. Imię i tytuł nabierają treści przez życie.

Największy błąd polegałby na przekonaniu, że człowiek może po prostu nazwać siebie kimkolwiek i dzięki temu zmienić świat. Nazwanie jest początkiem zobowiązania, nie gwarancją rezultatu. Potrzebne są jeszcze zdolności, warunki, relacje i czas.

Strona PDF 28

Nasza epoka zna wiele obietnic szybkiej przemiany opartych na samym powtarzaniu pożądanych określeń. Opowieść o Nam-zid-tarze jest bardziej wymagająca: imię zostaje związane z realną służbą i z przyszłymi pokoleniami.

Dlatego czytelnik może zadać sobie pytanie, którego starożytny tekst nie wypowiada wprost: jaką nazwą chciałbym opisać własne życie wtedy, gdy nazwa przestanie mi schlebiać, a zacznie czegoś ode mnie wymagać? Być może odpowiedź okaże się skromna. Chciałbym być człowiekiem, który dotrzymuje słowa. Który słucha uważnie. Który potrafi przyznać się do pomyłki. Z takich nazw trudno zbudować pomnik. Łatwiej zbudować z nich dzień, do którego można wrócić bez wstydu.

Strona PDF 29

11. Dom, z którego się wychodzi

Na końcu opowieści Enlil poleca człowiekowi opuścić dom jego pana, a przyszłość potomków wiąże ze służbą w boskim domu. W rzeczywistości sumeryjskiej jest to obietnica dotycząca miejsca i uprawnienia religijnego. Dla naszego literackiego dopowiedzenia obraz dwóch domów staje się także pytaniem o granice życiowej przynależności.

Dom daje ochronę, ale może też zamykać. Bywa miejscem, do którego chcemy wrócić, oraz porządkiem, w którym przyjmujemy rolę wyznaczoną nam przez innych. Kiedy wychodzimy z domu, nie zawsze odrzucamy to, co było. Czasem wynosimy ze sobą doświadczenie, dzięki któremu będziemy mogli inaczej zamieszkać świat. Przemiana nie polega wyłącznie na zmianie przestrzeni. Polega na zmianie relacji między człowiekiem a tym, co uważał za konieczne.

Nam-zid-tara zaczynał jako ktoś, kto spieszył się do domu. Finał nie pozwala mu po prostu zakończyć dnia. Otrzymuje nową przyszłość. W powieści współczesnej ten moment mógłby stać się sceną triumfu: wybraniec wychodzi z niewoli, bogowie obdarzają go niezwykłą mocą, a jego imię zaczyna budzić lęk. Sumeryjska miniatura jest bardziej przyziemna. Obietnica pozostaje związana ze służbą, instytucją i dziedziczeniem. Człowiek otrzymuje miejsce w porządku, który nadal będzie od niego czegoś oczekiwał.

Może właśnie to przyziemne zakończenie jest filozoficznie najciekawsze. Gdyby spotkanie z bóstwem dawało tylko uniesienie, pozostałoby całkowicie prywatne. Tu jego skutek dotyczy innych ludzi, także tych jeszcze nienarodzonych. Coś, co zaczyna się od rozpoznania w drodze, zostaje przetłumaczone na trwałą relację społeczną. Mistyczny moment przechodzi w obowiązek. Nie możemy już pytać tylko o intensywność przeżycia. Musimy zapytać, jaki porządek pozostawia po sobie.

Nie każdy odziedziczony porządek jest sprawiedliwy. Rodowe przywileje mogą chronić tradycję i zarazem wykluczać ludzi spoza niej. Właśnie dlatego nie powinniśmy przedstawiać finału jako wzoru do prostego odtworzenia. Jest historyczną formą nagrody, zrozumiałą w świecie świątyni. Współczesny czytelnik może natomiast oddzielić od niej pytanie o dziedzictwo odpowiedzialności.

Strona PDF 30

Co zostanie po mnie, poza majątkiem i nazwiskiem? Jakie nawyki troski, jakie lęki, jakie sposoby mówienia prawdy przejmą ludzie, z którymi żyję?

Wyobrażony Nam-zid-tara wraca w końcu do progu własnego domu. Dom nie stał się większy. Ściany stoją tam, gdzie stały. Tylko jego sposób wchodzenia może już być inny. Zna obietnicę, której rano nie posiadał, i pytanie, którego rano nie potrzebował. Ostatni promień dnia znika z muru. Kruka już nie ma. Jednak kiedy człowiek kładzie dłoń na framudze, przez chwilę nie wchodzi tak, jak zawsze. Spogląda na miejsce, gdzie czekają inni. Rozumie, że każdy powrót może być również początkiem tego, co po nim pozostanie.

Strony PDF 31–40

Strona PDF 31

CZĘŚĆ III

ONTOMISTYKA LOSU

Autorska filozofia Martina Novaka. W tej części starożytna miniatura jest impulsem do rozważań o istnieniu; przedstawione twierdzenia nie są przypisywane autorowi sumeryjskiemu.

Strona PDF 32

12. Los nie jest mapą

Kiedy mówimy „mój los”, często wyobrażamy sobie drogę istniejącą przed nami. Gdzieś na odległym horyzoncie mają już czekać jej zakręty, spotkania i zakończenie. Życie byłoby wówczas czymś podobnym do podróży po nieznanym kraju, którego mapa została jednak sporządzona. Możemy jej nie posiadać, lecz wierzymy, że ktoś lub coś widzi całość. Takie wyobrażenie daje pocieszenie. Skoro droga istnieje, nasze pomyłki mogą okazać się tylko przystankami prowadzącymi do właściwego miejsca. Najcięższe wydarzenia zyskują pozór konieczności.

Jednak między doświadczeniem rzeczywistości a ideą gotowego przeznaczenia istnieje wielka różnica. Człowiek obserwuje następstwa zdarzeń, ale nie widzi przyszłości jako zakończonego przedmiotu. Kiedy wybiera, działa wśród niepewności. Jego intencje spotykają warunki, których nie ustanowił: ciało, historię, społeczeństwo, cudze decyzje, przypadki. W takim świecie los nie musi oznaczać wcześniej zapisanej opowieści. Może być nazwą dla tego, jak życie staje się rzeczywiste w zetknięciu możliwości z granicami.

Ontomistyka proponuje inne pytanie: czym jest człowiek wobec życia, którego nie może całkowicie posiadać ani przewidzieć? Odpowiedź nie polega na wyborze między absolutną wolnością a absolutnym determinizmem. Obie skrajności pozwalają zbyt łatwo uchylić się od odpowiedzialności. Pierwsza mówi, że człowiek jest autorem wszystkiego, co go spotyka; druga — że nie jest autorem niczego. Tymczasem rzeczywiste życie stawia nas pomiędzy. Nie wybraliśmy warunków swojego początku, ale wybieramy niektóre sposoby odpowiadania na to, co się zdarza. Nie wybraliśmy wszystkich granic, jednak możemy mieć wpływ na to, jak traktujemy osoby żyjące obok nas.

Można nazwać to losem jako relacją. Los nie jest wtedy przedmiotem ukrytym w przyszłości. Jest nieustannym spotkaniem trzech porządków: tego, co otrzymane; tego, co podejmowane; i tego, co pozostaje poza naszą kontrolą. Nie daje to pięknej pewności. Daje narzędzie skromnego namysłu. Kiedy coś się nie powiodło, pytam, jaka część była zależna ode mnie, jaka od innych, a jaka od warunków.

Strona PDF 33

Kiedy spotyka mnie dobro, pytam podobnie. Dzięki temu mogę przyjąć odpowiedzialność bez przekonania, że panuję nad całym światem.

W sumeryjskiej miniaturze Enlil rozstrzyga los człowieka. Nie przenosimy tej boskiej kompetencji na współczesny umysł. Nie twierdzimy, że odpowiednio silna intencja potrafi ustanowić wszystko, co nadejdzie. Jesteśmy istotami ograniczonymi. Możemy jednak traktować własne decyzje poważnie, właśnie dlatego, że nie jesteśmy wszechmocni. Działanie człowieka nabiera wartości pośród tego, czego nie gwarantuje.

Kiedy stajemy wobec ważnego wyboru, potrzebujemy czasem porzucić pytanie: co jest mi przeznaczone? Bardziej pomocne bywa pytanie: jaka odpowiedź z mojej strony będzie godna rzeczywistości, którą mam przed sobą? Pierwsze szuka mapy, której nie posiadamy. Drugie zaczyna od drogi pod stopami. W tym sensie spotkanie z krukiem można potraktować nie jako instrukcję przepowiadania przyszłości, lecz jako zaproszenie do odpowiedzialnego rozpoznawania obecnego kroku.

Strona PDF 34

13. Bogactwo i ciężar posiadania

Istnieją rzeczy, które posiadamy, i rzeczy, których samo posiadanie zmienia sposób, w jaki żyjemy. Dom trzeba utrzymywać, pieniądze można stracić, pozycję trzeba potwierdzać, a reputacja zależy także od cudzych słów. Każde dobro posiada swój cień zobowiązania. Czasem jest on niewielki i zupełnie uzasadniony. Innym razem rośnie tak długo, aż zaczynamy żyć nie dla dobra, lecz dla nieustannej troski o jego ochronę.

Nie znaczy to, że posiadanie jest pomyłką. Wiele form ludzkiej wolności wymaga zasobów. Możliwość odejścia z pracy, która niszczy zdrowie, zabezpieczenie dziecka, pomoc choremu, zachowanie czasu na naukę — wszystko to posiada wymiar materialny. Uduchowiona pogarda wobec pieniędzy bywa przywilejem osób, które nie musiały martwić się o podstawowe potrzeby. Mądrość zaczyna się od rozróżnienia między pieniądzem jako narzędziem życia a pieniądzem jako odpowiedzią na pytanie, kim jestem.

W tej drugiej roli bogactwo niemal zawsze zawodzi. Wymaga, aby rzeczy wykonały pracę pojęć. Mają dowieść naszej wartości, ocalić nas przed porównaniem, uczynić odpornymi na przypadkową utratę szacunku. Ale żadna liczba nie zna człowieka. Żaden rachunek nie potrafi odpowiedzieć, czy jego właściciel żył uważnie. Rzeczy mogą świadczyć o działaniu, nie o całym istnieniu. Pomyłka polega na oddaniu im prawa do wydawania ostatecznego sądu.

Współczesny człowiek rzadko posiada stada w znaczeniu, jakie miały dla dawnej Mezopotamii. Posiada za to cyfry: bilans, liczbę wyświetleń, ocenę, zasięg, historię transakcji. Możemy więc czytać wyliczenie z sumeryjskiego tekstu jako obraz dawnego języka miary, nie czyniąc z tej analogii twierdzenia o historycznych intencjach autora. Zmieniły się przedmioty liczenia. Pozostała pokusa, aby wszystko, co policzalne, uznać za bardziej rzeczywiste od tego, co wymaga cierpliwego rozpoznania.

Istnieje przy tym ważna granica: to, że coś jest niemierzalne, nie czyni
tego automatycznie wyższym ani prawdziwszym. Miłość może być
deklarowana
i
niewykonywana.
Duchowość
może
stać
się
usprawiedliwieniem zaniedbania.

Strona PDF 35

Praktyczne zobowiązanie potrzebuje nieraz liczb: ile czasu poświęcam drugiej osobie, czy spłacam długi, czy starcza mi środków, aby pomóc. Nie odrzucajmy miary. Odmówmy jej prawa do bycia jedyną miarą.

Pytanie o majątek w dniu przemijania można więc przekształcić w ćwiczenie bez wyrzeczeń. Popatrz na jedną rzecz, którą posiadasz. Po co naprawdę jest w twoim życiu? Czy chroni ważną możliwość, czy już tylko kolekcjonuje lęk? Czy ktoś, kto po tobie przyjdzie, skorzysta z niej, czy otrzyma wraz z nią ciężar, którego nie potrafi unieść? Tak rozpoczyna się przemiana stosunku do rzeczy: nie od zniszczenia własności, ale od odkrycia właściwego miejsca własności w życiu.

Strona PDF 36

14. Tajemnica rozpoznania

Rozpoznanie wydaje się prostym zdarzeniem: patrzę i wiem. Ale między spojrzeniem a wiedzą kryje się historia. Rozpoznaję twarz, ponieważ spotykałem ją wcześniej. Rozpoznaję ton głosu, ponieważ przechowywałem w pamięci jego odcienie. Rozpoznaję zagrożenie, ponieważ znam jakieś następstwa podobnych sytuacji. Najczęściej świadomość pomija tę pracę. Wynik zjawia się natychmiast, toteż wydaje się oczywisty.

Gdy człowiek mówi: „Wiem, kim jesteś”, przyjmuje ryzyko. Może dostrzec istotę rzeczy, ale może również pomylić bliskość z pewnością. Kiedy widzimy ludzi bliskich, często przestajemy zadawać im pytania. Mówimy, że znamy ich od dawna, i w tym samym zdaniu zamykamy możliwość, że się zmienili. Rozpoznanie zamienia się w utrwalanie. Człowiek stoi przed nami żywy, a my odpowiadamy jego dawnemu obrazowi.

Kruk z sumeryjskiej opowieści pozwala odwrócić tę sytuację. Jego powierzchnia przeczy imieniu, które ma zostać rozpoznane. W świecie mitu kapłan trafnie nazywa ukryte bóstwo. W świecie naszej filozofii wydarzenie pyta o relację formy i znaczenia. Jakiego rodzaju wskazówka pozwala uznać, że za jednym wyglądem kryje się coś innego? I jak odróżnić wnikliwość od pragnienia, by za wszystkim dostrzegać tajemnicę?

Proponuję rozumieć dojrzałe rozpoznanie jako pracę trzech zdolności. Pierwszą jest uwaga: zobaczyć, co rzeczywiście się wydarzyło. Drugą jest pamięć: znaleźć kontekst bez naginania faktów. Trzecią jest korekta: być gotowym zmienić zdanie, kiedy pojawią się nowe informacje. Brak trzeciej zdolności zamienia przenikliwość w dogmat. Nieomylność jest najwygodniejszą formą ślepoty, ponieważ człowiek, który uważa się za nieomylnego, nie ma powodu patrzeć drugi raz.

Nie każdy musi więc rozpoznać kruka. Czasem najuczciwszym
wynikiem obserwacji jest zdanie: nie wiem. W kulturach, które
nagradzają
natychmiastowe
interpretacje,
takie
wyznanie
może
wydawać się porażką. A przecież jest ono jednym z fundamentów
prawdziwego poznania.

Strona PDF 37

Chroni nas przed zmyśleniem odpowiedzi tylko po to, by uciszyć
niepewność.
Daje
nam
czas,
którego
wymaga
rzecz
jeszcze
niezrozumiana.

Ontomistyka nie polega na wielokrotnym nazywaniu niewiedzy
tajemnicą. Polega na uważnym spotkaniu z tym, czego nie potrafimy
wyczerpać
pojęciem.
Tajemnica
nie
usprawiedliwia
dowolnych
twierdzeń. Uczy raczej, że obecność świata jest większa niż nasze
pojedyncze wyjaśnienie. Jeśli poznanie coś otwiera, nie powinno
natychmiast zamieniać odkrytej przestrzeni w kolejne więzienie
pewności.

Strona PDF 38

15. Czas, którego nie można przechować

Czas jest najbardziej zwyczajnym z naszych ograniczeń. Wypełnia wszystko, co czynimy, i nigdy nie pozostaje po zakończonym działaniu tak, jak pozostają narzędzia czy przedmioty. Człowiek wraca do domu po pracy, a jego praca jest już przeszłością. Może zachować wynik, zapłatę, dokument, wspomnienie. Nie może zachować godziny, w której to wszystko się wydarzyło.

Słowa o nadchodzącym dniu człowieka uderzają właśnie w tę nieodwracalność. Bogactwo można przesuwać między miejscami, pożyczać, inwestować, przekazywać. Dnia, który został przeżyty, nie można oddać komuś ani odzyskać przez siłę woli. W tym sensie życie posiada strukturę daru, chociaż nie musimy rozstrzygać, kto miałby być jego dawcą. Zastajemy siebie w czasie. Nie podpisaliśmy umowy dotyczącej liczby lat. Każdego poranka podejmujemy działanie bez gwarancji, że będziemy mogli domknąć wszystkie rozpoczęte sprawy.

Świadomość przemijania może człowieka przytłoczyć. Gdy zamieni się w nieustanną kontrolę, przestaje pomagać. Próba „pełnego wykorzystania” każdej chwili staje się kolejną formą ucieczki przed życiem. Człowiek liczy osiągnięcia, pilnuje własnej uwagi, zapisuje w dzienniku nawet odpoczynek. Czas, którego miał doświadczać, przekształca w magazyn obowiązkowych wrażeń. I znów próbuje posiadać to, czego posiąść nie może.

Warto więc oddzielić przemijanie od pośpiechu. Z faktu, że życie jest ograniczone, nie wynika, iż każdą godzinę należy przyspieszyć. Przeciwnie: może warto przestać spieszyć się przez chwilę, którą i tak utracimy. Dziecko opowiada długą historię, starszy człowiek powtarza wspomnienie, przyjaciel milczy nieporadnie. W takich momentach nie wydarza się nic, co dobrze wyglądałoby w bilansie skuteczności. A jednak właśnie wtedy czas bywa przeżywany jako obecność, nie jako zasób do wydania.

Nie oznacza to pochwały bierności. Istnieją sprawy wymagające działania natychmiast: zagrożenie, niesprawiedliwość, obowiązek wobec kogoś zależnego. Mądrość nie polega na spowolnieniu wszystkiego. Polega na trafnym rozróżnieniu rytmów: kiedy trzeba biec, kiedy czekać, kiedy wysłuchać, kiedy zdecydować.

Strona PDF 39

Nam-zid-tara spieszył się do domu; w swoim świecie miał ku temu powód. Ale życie zatrzymało go pytaniem, którego nie dało się wykonać w biegu.

Być może najpraktyczniejsza prawda o przemijaniu jest następująca: dzień pozostaje skończony, nawet jeśli uczynimy go pełnym. Nie osiągniemy nieśmiertelności przez dobre zarządzanie kalendarzem. Możemy jednak przestać marnować obecność na rozpaczliwą próbę jej zatrzymania. Wtedy czas odzyskuje swój prawdziwy charakter. Nie jest pojemnikiem, który musimy wypełnić po brzegi. Jest warunkiem spotkania, które wydarza się raz — i właśnie dlatego zasługuje na uwagę.

Strona PDF 40

16. Imię i życie: dwie nieskończone odległości

W starym opowiadaniu imię zostaje powiązane z przyszłym losem. W naszym świecie imiona są nadawane niemowlętom, które jeszcze nie mogą opowiedzieć nic o sobie. Przychodzimy więc do języka już nazwani. Zanim potrafimy wybrać własne słowa, inni zwracają się do nas za pomocą słowa, na które uczymy się odpowiadać. Imię jest pierwszym społecznym mostem między naszym istnieniem a spojrzeniem innych ludzi.

Później otrzymujemy kolejne nazwy: uczeń, pracownik, rodzic, partner, wierzący, niewierzący, twórca, człowiek sukcesu, człowiek, któremu się nie udało. Niektóre przyjmujemy, inne odrzucamy. Każda z nich porządkuje naszą historię i każda pomija część prawdy. Istnieje odległość między tym, kim jesteśmy w doświadczeniu siebie, a tym, kim stajemy się w słowach. Nie da się jej ostatecznie zamknąć. W tym sensie żaden opis człowieka nigdy nie będzie całym człowiekiem.

Nie jest to powód, aby pogardzać językiem. Bez słów trudno kochać odpowiedzialnie, prosić o pomoc, przekazywać wiedzę, uzgadniać prawa. Problem zaczyna się w chwili, gdy opis zostaje pomylony z osobą. Człowiek cierpi wówczas nie tylko z powodu wydarzeń, ale też z powodu nazwy, którą nadał tym wydarzeniom. Jeden błąd staje się dowodem życiowej porażki. Jedna pochwała zaczyna domagać się nieustannego powtarzania sukcesu. Jedna strata zostaje podniesiona do rangi ostatecznego imienia całego życia.

Ontomistyka proponuje tu obraz otwartego imienia. Nie chodzi o magiczne słowo ani ukrytą tożsamość dostępną wtajemniczonym. Otwarte imię jest sposobem traktowania człowieka, który pozostawia miejsce na doświadczenie jeszcze niewypowiedziane. Mogę wiedzieć, kim jestem w swoich obowiązkach, i przyznawać, że nie wyczerpuje to mojej osoby. Mogę dostrzegać zachowanie drugiego człowieka, nie redukując go do jednej cechy. Mogę przyjmować etykiety użyteczne w pracy i odmawiać im prawa do rządzenia moim wewnętrznym światem.

Słowo i życie nigdy nie pokrywają się całkowicie, lecz to nie czyni słowa bezsilnym. Wypowiedziane imię może stać się obietnicą. Kiedy mówię „jestem odpowiedzialny”, mogę sprawdzać swoje czyny w jego świetle.

Strony PDF 41–50

Strona PDF 41

Kiedy mówię „jestem uczniem”, mogę pozostać otwarty na korektę. Kiedy mówię „jestem człowiekiem”, uznaję wspólnotę z tymi, którzy są ode mnie różni. Istnieją nazwy, które nie służą zamknięciu, lecz przypominają o kierunku.

Nam-zid-tara otrzymuje potwierdzenie własnego imienia od boga. My nie potrzebujemy przenosić tej sytuacji do współczesności jako obietnicy nadprzyrodzonego rozstrzygnięcia. Możemy za to zobaczyć, że życie nabiera szczególnej spójności, gdy nasze słowa i czyny zaczynają wzajemnie się sprawdzać. Nie ma w tym perfekcji. Jest codzienna praca przybliżania wypowiedzianej wartości do rzeczywistego sposobu działania. Imię nie staje się losem przez samo powtórzenie. Nabiera ciężaru, kiedy przyjmujemy jego konsekwencje.

Strona PDF 42

17. Dar, który staje się zobowiązaniem

Dar jest wydarzeniem dwuznacznym. Możemy otrzymać coś bez oczekiwania zapłaty, ale nawet wtedy powstaje pytanie, co z tym zrobimy. Książka może zostać otwarta lub odłożona. Pieniądze mogą ocalić ważny projekt albo zamienić się w pozorną swobodę. Wiedza może przynieść pomoc innym lub uczynić właściciela przekonanym o własnej wyższości. Rzadko istnieje dar całkowicie niezależny od naszego dalszego działania.

W sumeryjskim finale błogosławieństwo wiąże Nam-zid-tarę z konkretną formą służby świątynnej. Dla świata źródła jest to również instytucjonalna korzyść. We współczesnym odczytaniu można zauważyć coś bardziej ogólnego: znaczące spotkanie nie kończy się w samej chwili rozpoznania. Wymaga odpowiedzi, a odpowiedź często przyjmuje postać zobowiązania. Człowiek, który coś naprawdę zrozumiał, zaczyna inaczej postępować. Jeśli jego rozumienie nie dotyka żadnej decyzji, łatwo stać się jedynie estetycznym przeżyciem.

Wiele współczesnych praktyk duchowych koncentruje się na intensywności chwili. Szuka niezwykłych stanów, poczucia jedności, nagłego wglądu. Nie ma nic złego w opisywaniu ważnych przeżyć. Jednak sam stan nie daje jeszcze prawa do ogłaszania przemiany. Kto doznał wzruszenia, niekoniecznie stał się uczciwszy. Kto przeżył silne poczucie obecności, nie musi dzięki temu wiedzieć więcej o naturze wszechświata. Związek między przeżyciem a odpowiedzialnością wymaga sprawdzenia w czasie.

Dlatego dar można rozpoznać po tym, co po nim dojrzewa. Otrzymałem czyjeś zaufanie — czy potrafię go nie zdradzić? Ktoś poświęcił mi godzinę — czy przyjmuję ten czas z uwagą? Zyskałem przewagę w wiedzy — czy używam jej do wyjaśnienia, czy do panowania? Słowa są proste, ponieważ zobowiązania pojawiają się w najbardziej zwykłych sytuacjach. Mistyczne doświadczenie nie musi wcale przenosić człowieka ponad codzienność. Może po prostu odesłać go do codzienności z większą odpowiedzialnością.

Z drugiej strony nie każde otrzymane dobro trzeba natychmiast „odpracować”. Zasada odwzajemniania może przekształcić dar w dług, którego nikt nie pozwala spłacić.

Strona PDF 43

Prawdziwa wdzięczność nie jest przymusem. Jej sens polega na
uznaniu, że pewne dobro do nas przyszło, a nie na panicznym
odtwarzaniu jego ceny. Kto przyjmuje pomoc, nie musi zostać na zawsze
podporządkowany pomagającemu. Ta uwaga jest szczególnie ważna
tam, gdzie słowa o duchowym autorytecie wykorzystuje się do
budowania zależności.

W tym traktacie dar staje się więc zobowiązaniem nie wobec niewidzialnego kontrolera, lecz wobec rzeczywistości, którą pragniemy potraktować poważnie. Nie trzeba odmawiać sobie radości z otrzymanego dobra. Można przyjąć ją w pełni, a zarazem pytać, co uczyni możliwym w świecie poza naszym własnym przeżyciem.

Strona PDF 44

18. Dziedziczenie i pamięć

Zakończenie sumeryjskiego utworu kieruje wzrok ku przyszłym pokoleniom. Ta zmiana skali jest niezwykła. Człowiek spotyka bóstwo w pojedynczym dniu, lecz wynik spotkania ma dotyczyć ludzi, których jeszcze nie ma na świecie. W jednym zdaniu opowieść przekracza granicę indywidualnego życia. Nie daje Nam-zid-tarze osobistej nieśmiertelności. Daje mu obietnicę trwania poprzez instytucję i potomków.

Współczesna refleksja o dziedzictwie powinna pamiętać, że przekazywanie nie jest zawsze dobrem. Można przekazać dom i konflikty, umiejętność i uprzedzenie, majątek i nieuczciwe zobowiązania. Rodzina bywa źródłem bezpieczeństwa, ale może też utrwalać krzywdę. Instytucja może chronić wiedzę przez pokolenia, lecz bywa również narzędziem zamykania dostępu. Dlatego samo trwanie nie jest wystarczającą miarą wartości. Czasem najważniejszym darem dla przyszłości jest zakończenie wzorca, który do tej pory przekazywano bez namysłu.

Każdy człowiek należy do kilku łańcuchów dziedziczenia. Otrzymał język, sposoby gestykulacji, wyobrażenia o pracy, bliskości, autorytecie i śmierci. Części z nich nigdy świadomie nie wybierał. Nawet samotnik pozostaje zbudowany z relacji, których nie potrafi całkowicie odtworzyć. Dlatego pytanie „co pozostawię?” jest nieodłączne od pytania „co otrzymałem?”. Dopiero gdy zobaczymy własne dziedzictwo, możemy próbować odpowiedzialnie decydować, co przekazać dalej.

Ontomistyka nazywa ten ruch pamięcią przyszłości. Nie jest to zdolność przepowiadania wydarzeń. To namysł nad tym, że nasze dzisiejsze czyny będą kiedyś przeszłością innych ludzi. Dziecko zapamięta nie tylko deklarowaną miłość, lecz także sposób, w jaki reagowaliśmy na jego lęk. Uczeń wyniesie z lekcji nie tylko wiadomości, ale również doświadczenie bycia traktowanym poważnie lub lekceważonym. Współpracownik może po latach odtworzyć nasze zachowanie w sytuacji niesprawiedliwości. Tak powstaje dziedzictwo bardziej skomplikowane niż zbiór przedmiotów.

Nie każdy ma potomków i nie każdy powinien ich mieć. Nie oznacza to, że jego życie pozbawione jest trwałych następstw.

Strona PDF 45

Dziedziczymy także poza pokrewieństwem: przez książki, relacje, instytucje, przyjaźnie, gesty pomocy i odmowy udziału w krzywdzie. Nam-zid-tara jest postacią konkretnego świata społecznego; jego potomkowie mają znaczenie w zakończeniu historycznej historii. Nasza praktyka może być szersza, ponieważ dzisiejszy człowiek żyje w innych formach wspólnoty.

Gdy pytamy, co pozostanie po człowieku, najłatwiej pomyśleć o wielkich dokonaniach. Lecz pamięć świata nie składa się wyłącznie z pomników. Ktoś przypomni sobie sposób, w jaki podaliśmy mu wodę, gdy był słaby. Ktoś inny — uczciwe zdanie wypowiedziane w chwili, gdy kłamstwo byłoby korzystniejsze. Drobne czyny nie czynią człowieka nieśmiertelnym. Sprawiają jednak, że jego ograniczone życie może mieć znaczenie poza własnymi granicami.

Strona PDF 46

19. Człowiek wobec tego, co większe

W każdej epoce człowiek doświadcza rzeczy, które przekraczają jego zdolność kontroli. Dla starożytnego kapłana można było o nich mówić językiem bogów i losów. Dla współczesnego przyrodnika będą to prawa i procesy niepodporządkowane jednostkowym pragnieniom. Dla filozofa — warunki istnienia, których nie ustanawia sam podmiot. Te języki nie są tym samym; nie wolno ich sklejać w jedną doktrynę. Mogą jednak spotkać się przy wspólnym doświadczeniu ograniczoności.

Człowiek nie jest panem każdej przyczyny. Nie może wybrać wszystkich skutków. Bywa bezradny wobec straty, choroby, przemocy i przypadku. Stwierdzenie tego nie jest jeszcze mistyką. To skromny opis sytuacji ludzkiej. Ontomistyka zaczyna się wtedy, gdy pytamy, jak przeżyć tę ograniczoność bez upokorzenia własnego istnienia. Czy brak pełnej władzy oznacza brak godności? Czy niepewność musi prowadzić do rozpaczy? Czy możemy przyjąć, że świat nas przekracza, a jednak pozostać zdolni do odpowiedzialnego działania?

Wielka pokusa polega na tym, by nazwać każdą nieznaną przyczynę ukrytą wolą. Wtedy przypadek staje się karą, strata próbą, a sukces dowodem wybrania. Takie interpretacje dają szybki porządek, lecz mogą krzywdzić. Człowiek cierpiący nie potrzebuje nieuprawnionego wyjaśnienia, że doświadcza dokładnie tego, co było mu przeznaczone. Potrzebuje często pomocy, bezpieczeństwa, wiedzy, uczciwego towarzyszenia. Współczesna refleksja mistyczna powinna zwiększać wrażliwość na cierpienie, a nie dodawać do niego ciężar fałszywej konieczności.

Istnieje jednak sposób myślenia o wielkości świata, który nie niszczy człowieka. Można potraktować ją jako zaproszenie do proporcji. Nie każda sprawa wymaga, abym był jej centrum. Nie każda rozmowa jest sądem nad moją wartością. Nie każde niepowodzenie dowodzi, że świat działa przeciwko mnie. To, co większe, nie musi być osobistym przeciwnikiem ani niewidzialnym opiekunem. Może pozostać rzeczywistością, w której przyjmuję swoje miejsce, nie oddając jej prawa do wybielania przemocy i usprawiedliwiania bierności.

Nam-zid-tara otrzymuje od Enlila rozstrzygnięcie losu. My nie otrzymujemy z tej historii dostępu do jego boskiego autorytetu.

Strona PDF 47

Możemy natomiast nauczyć się skromnej postawy wobec nieznanego. Nie wiem wszystkiego. Potrzebuję innych ludzi, tradycji, sprawdzania i czasu. Mogę odkryć znaczenie w spotkaniu, nie roszcząc sobie prawa do ostatecznej interpretacji świata. Mogę mieć własny kierunek, choć nie znam wszystkich zakrętów drogi.

Wtedy to, co większe, nie odbiera znaczenia temu, co małe. Przeciwnie, pozwala zobaczyć małość jako szczególną formę obecności. Człowiek po pracy, na drodze do domu, nie jest mniej godny filozoficznego pytania niż król, mędrzec czy bohater eposu. Wystarczy, że na chwilę przestanie utożsamiać cały świat z własnym pośpiechem. To niewielkie zatrzymanie jest miarą naszego traktatu. Nie obiecuje panowania nad losem. Otwiera miejsce, w którym można zobaczyć go uważniej.

Strona PDF 48

CZĘŚĆ IV

KSIĘGA SIEDMIU PRÓB

Poniższe przypowieści są w całości współczesną fikcją literacką. Ich bohaterowie i zdarzenia nie należą do sumeryjskiego źródła. Są siedmioma osobnymi próbami rozumienia pytań, które dawna opowieść pozostawia czytelnikowi.

Strona PDF 49

20. Człowiek, który chciał przechować jutro

W pewnym mieście mieszkał człowiek, który w młodości bał się biedy, w wieku dojrzałym bał się straty, a na starość — że zabraknie mu czasu, by nacieszyć się tym, co zgromadził. Był kupcem. Zaczynał od handlu niewielkimi przedmiotami, których ceny umiał zapamiętać do ostatniego grosza. Potem dorobił się magazynów, ziemi i domów. Na ścianie gabinetu wisiały mapy, na których oznaczał kolejne nabytki. Gdy patrzył na nie wieczorem, odczuwał spokój. Każda kropka oznaczała miejsce, nad którym miał choć odrobinę władzy. Żaden z jego pracowników nie wiedział, że za zamkniętymi drzwiami nie cieszył się pieniędzmi, lecz liczył lata. Zyski były dla niego sposobem zagłuszania pytania, którego nie umiał wypowiedzieć.

Pewnego dnia kazał wznieść na skraju ogrodu budynek bez okien. W jego wnętrzu nie trzymał złota ani kosztowności. Ustawiono tam tysiąc jednakowych szuflad. Na każdej wyryto datę. Do pierwszej wkładał kartkę z planem następnego dnia, do drugiej plan kolejnego, a potem — plan tygodnia, miesiąca, roku. Na początku było to narzędzie zarządzania. Później stało się obrzędem. Kupiec postanowił, że zapisze przyszłość tak dokładnie, aby nic nie mogło mu jej odebrać. Nie przewidywał wydarzeń; układał polecenia dla swojego przyszłego ja. Wyznaczał godziny posiłków, podróży, rozmów. W najdalszych szufladach opisywał uroczystości, których sam mógł już nie dożyć. Mimo to podpisywał wszystko własnym imieniem.

Syn zauważył, że w domu coraz trudniej umówić się na zwyczajne spotkanie. Ojciec odpowiadał zawsze podobnie: „Zapiszę cię na właściwy dzień”. Gdy ktoś prosił o pomoc wcześniej, kupiec się złościł. Uważał nieplanowane potrzeby za rozrzutność czasu. Z czasem zaczął przesuwać również zdarzenia przyjemne. Odkładał spacer z żoną, ponieważ w innym terminie mógł być mniej zajęty. Przekładał wyjazd nad morze, ponieważ za rok miał mieć więcej swobody. Każda obietnica pięknego dnia odsyłała do szuflady położonej dalej od drzwi.

Przyszła zima, podczas której zachorował stary ogrodnik. Pracował na tej ziemi niemal równie długo jak kupiec. Gdy leżał w łóżku, poprosił, by właściciel przyszedł na chwilę. Kupiec sprawdził plan i odparł, że ma wolne za dwa tygodnie. Ogrodnik umarł przed końcem pierwszego.

Strona PDF 50

Właściciel długo nie potrafił wybaczyć sobie tego drobiazgu: przecież chodziło o kwadrans. Nie o pieniądze, nie o majątek ani wielki życiowy wybór. Kwadrans, którego nie chciał wyjąć z przyszłości, kiedy jeszcze był teraźniejszością.

Tej nocy poszedł do budynku bez okien. Otwierał szuflady jedna po drugiej. Wszystkie były pełne przyszłych obowiązków. W żadnej nie znajdował dnia, którym mógłby zastąpić minioną rozmowę. Nie dowiedział się wtedy, że bogactwo jest złe. Wiedział z własnego doświadczenia, jak wiele dobrego potrafiły uczynić jego pieniądze: opłacały pracę, dawały schronienie, ratowały przed niedostatkiem. Zobaczył jednak różnicę między majątkiem, który pozwala żyć, a majątkiem, któremu powierza się zadanie zapewnienia, że życie się nie skończy. Ta druga umowa nie mogła zostać dotrzymana.

Wiosną polecił otworzyć w budynku okna. Kazał też usunąć większość przegródek. Pozostało kilka półek z dokumentami, bo planowanie nadal było potrzebne. Puste miejsce zamieniono w pracownię, do której przychodzili młodzi ludzie uczyć się rachunków i rzemiosła. Kupiec nie przestał myśleć o przyszłości. Zmienił jedynie pytanie. Dawniej pytał: „Jak zabezpieczyć każdą godzinę, która ma nadejść?”. Teraz: „Co mogę zrobić w tej godzinie, którą rzeczywiście mam?”. Na drugie pytanie odpowiadał czasem pieniędzmi. Czasem uważnością. Czasem otwartymi drzwiami.

W starej sumeryjskiej miniaturze bogactwo staje wobec dnia człowieka. W naszej przypowieści dzień nie zostaje odjęty człowiekowi jako kara. Odchodzi po prostu w swoim czasie. Żadna sztuka rachowania nie potrafi go zatrzymać. Z tego nie wynika, że planowanie jest bezsensowne. Wynika raczej, że plan powinien służyć życiu, a nie zastępować je. Kupiec nie znalazł więc recepty na nieśmiertelność. Odkrył skromniejszą rzecz: przyszłości nie można przechować w szufladzie, ale można postępować tak, by pozostawiała po sobie mniej niewypowiedzianych słów.

Strony PDF 51–60

Strona PDF 51

21. Głos, który przychodził z dachu

Na dachu domu pewnej kobiety siadał czarny ptak. Początkowo nie zwracała na niego uwagi. Mieszkała przy ruchliwej ulicy, wśród anten i kominów; ptaki należały do codzienności tak samo jak odgłos tramwaju. Dopiero pewnego poranka, kiedy zastanawiała się nad odejściem z pracy, ptak zakrakał w chwili, gdy wypowiedziała własne pytanie na głos. Zbieg okoliczności wydał jej się wymowny. Powiedziała do siebie: „To znak”. Następnego dnia ptak pojawił się ponownie. Kobieta nie wiedziała jeszcze, co z tego wynika, ale uczucie, że została dostrzeżona przez coś większego, było przyjemne i przerażające zarazem.

Zaczęła notować godziny jego odwiedzin. Jeśli przylatywał przed ważną rozmową, uważała, że rozmowa będzie miała znaczenie. Jeśli ptak nie pojawiał się przez kilka dni, martwiła się, że traci łączność. Wkrótce chciała, aby odgłosy układały się w odpowiedzi. Kiedy raz usłyszała dwa kraknięcia, uznała je za zgodę. Trzy innego dnia stały się ostrzeżeniem. Reguły tworzyła dopiero po zdarzeniu, choć później opowiadała o nich tak, jakby znała je od początku. Jej notes zapełniał się pozorną regularnością, ale brakowało w nim zwykłych poranków, kiedy ptak nie przylatywał albo krakał bez żadnego związku z jej myślami.

Przyjaciółka, której pokazała zeszyt, nie wyśmiała jej. Zapytała tylko, czy wolno jej dopisać do notatek wszystkie dni bez ptaka oraz wszystkie jego odgłosy, które niczym się nie wyróżniały. Kobieta zgodziła się niechętnie. Po miesiącu strony wyglądały inaczej. Ważne zbiegi nadal się zdarzały, lecz nie były już odosobnioną serią cudownych trafień. Sąsiadowały z przypadkowymi szczegółami, przemilczanymi wcześniej, bo nie pasowały do opowieści. Pierwsza kobieta poczuła wstyd, jakby ktoś zabrał jej cenną tajemnicę. Przyjaciółka położyła na stole notes i powiedziała: „Możesz nadal uważać ten ptasi głos za ważny dla siebie. Pytanie brzmi tylko, co właściwie o nim wiesz”.

Kobieta długo szukała odpowiedzi. Wiedziała, że ptak istniał. Wiedziała, że słyszała jego głos i że w niektórych chwilach doświadczała poruszenia. Wiedziała również, że sama dopisywała reguły, których nikt wcześniej nie ustalił. Nie miała dowodu, że ptak znał jej pytania, a tym bardziej że potrafił odczytywać jej przyszłość. Odkrycie nie sprawiło, że wszystkie poranki stały się martwe.

Strona PDF 52

Wróciła natomiast możliwość spojrzenia na zwierzę jako na zwierzę, które nie musiało dźwigać ciężaru jej decyzji.

Po kilku tygodniach zdecydowała się odejść z pracy. Ale zanim złożyła wypowiedzenie, rozmawiała z ludźmi, sprawdziła oszczędności, przeanalizowała ryzyko, poszukała innego zajęcia. Czarny ptak krakał podczas jednej z tych rozmów. Uśmiechnęła się, słysząc go. Nie uznała tego za polecenie. Był przypomnieniem pytania, przed którym przez lata uciekała. Pomógł jej zacząć się zastanawiać, ale nie mógł podpisać decyzji w jej imieniu.

Najtrudniej oddzielić znaczenie od pochodzenia znaczenia. Człowiek potrafi odnaleźć w obrazie wartość i niespodziewaną jasność, nie ustalając przez to, kto albo co obraz mu „przesłało”. Czasem ze snu rodzi się ważne pytanie. Czasem przypadkowo usłyszana rozmowa skłania do przeprosin. Czasem opowieść z książki pomaga człowiekowi wyjść z impasu. Nie potrzeba dowodzić nadnaturalnego nadawcy, aby uznać rzeczywistość tej przemiany. Można pozostać otwartym na tajemnicę, a równocześnie uczciwie określić granice własnej wiedzy.

Kobieta wciąż prowadziła notatki. Zmieniła tylko tytuł zeszytu. Na okładce napisała: „Rzeczy, które skłoniły mnie do zatrzymania”. Żadnej z nich nie nazywała wyrocznią. Jej życie nie stało się przez to uboższe. Pojawił się w nim nowy rodzaj odpowiedzialności: skoro znak nie rozstrzyga za nią, musi nauczyć się rozróżniać własne pragnienia, obawy i sprawdzalne fakty. Gdy któregoś dnia ptak już nie przyleciał, nie uznała tego za porzucenie. Otworzyła okno, spojrzała na puste niebo i wróciła do pracy, którą sama wybrała.

Strona PDF 53

22. Imię wypisane na drzwiach

W szpitalnym korytarzu pracował człowiek, którego nazwisko wszyscy przekręcali. Na drzwiach dyżurki wisiała tabliczka; na niej zapisano je poprawnie, lecz w pośpiechu prawie nikt nie zwracał uwagi na litery. Lekarze wołali do niego skrótem, pacjenci używali słowa „pan”, a nowi pracownicy podchwytywali pierwszą błędną wersję. Człowiek początkowo poprawiał, później przestał. Wydawało mu się, że żądanie prawidłowego imienia byłoby niepotrzebną przeszkodą. Miał przecież pracę do wykonania. Znał drogi między salami i kolejność spraw, których inni nie umieliby załatwić równie szybko. Był użyteczny, a użyteczność czasem skutecznie zastępuje dostrzeżenie osoby.

Pewnej nocy przyjęto starszą kobietę z trudnością w mówieniu. Potrzebowała dłuższej chwili, aby ułożyć zdanie. Dyżurny przynosił jej wodę, pomagał ułożyć rzeczy przy łóżku i zawsze podawał swoje imię w tej samej poprawnej formie. Kobieta powtarzała je powoli, po sylabie. Pierwszego wieczoru zapamiętała tylko połowę. Drugiego wymówiła całość. Trzeciego przywitała go już bez zawahania. Człowiek nie potrafił wyjaśnić, dlaczego uderzyło go to bardziej niż pochwały przełożonych. Ktoś, komu mówienie sprawiało wysiłek, uznał za ważne poświęcić ten wysiłek jego imieniu.

Po kilku dniach kobieta zapytała, co owo imię znaczy. Odpowiedział, że nie jest pewien. Znał rodzinną historię, znał nazwisko przodków, ale nie wiedział, skąd ostatecznie pochodzi jego imię ani jaką intencję mieli rodzice, kiedy je wybierali. Starsza kobieta roześmiała się cicho i powiedziała: „A jednak tyle osób udaje, że skoro je znają, wiedzą, kim jesteś”. Pomyślał o każdym razie, gdy sam w pośpiechu przypisywał pacjentom stałe określenia: „trudny”, „spokojny”, „roszczeniowy”. Słowa pomagały w organizacji, ale łatwo stawały się ścianą. Wystarczało zobaczyć etykietę, aby przestać dostrzegać człowieka za nią.

Następnego dnia poprosił o wymianę tabliczki, na której poprawnie zapisano jego nazwisko, lecz przy jego stanowisku brakowało imienia. Chciał, by odtąd widniały tam oba. Zmiana była niewielka. Nikt nie urządził uroczystości. Kilka osób zaczęło używać właściwego brzmienia, inne przyzwyczajały się powoli. Ważniejsze wydarzyło się jednak w nim samym.

Strona PDF 54

Zaczął zwracać uwagę na to, w jaki sposób przedstawiali się nowi pacjenci. Jeśli ktoś używał innej formy nazwiska niż ta w dokumentach, pytał, jak chce być nazywany. Odkrył, że rozpoznanie bywa jednocześnie proste i wymagające: trzeba przynajmniej dopuścić drugą osobę do współtworzenia sposobu, w jaki ją widzimy.

W opowieści sumeryjskiej imię Nam-zid-tary uczestniczy w rozstrzygnięciu jego losu. To historyczna gra słów osadzona w świecie bóstwa, władzy i służby świątynnej. Nie staje się przez to ogólnym prawem, że dźwięki imienia zapisują przyszłość jego właściciela. Można jednak potraktować ją jako impuls do pytania o relację między imieniem a życiem. Imię jest nam zwykle nadawane, zanim możemy cokolwiek o sobie zdecydować. Później przechodzimy przez życie, wypełniając je czynami, których nikt nie mógł wówczas dokładnie przewidzieć. Brzmienie pozostaje, ale jego znaczenie nieustannie się zmienia.

Starsza kobieta została wypisana. Zostawiła po sobie kartkę z podziękowaniem, na której imię dyżurnego widniało poprawnie, choć zapisano je chwiejnym pismem. Schował ją do szuflady. Nie jako dowód, że był lepszym człowiekiem od innych, lecz jako przypomnienie chwili, gdy ktoś potraktował jego obecność na tyle poważnie, by nauczyć się kilku trudnych sylab. Potem wrócił na korytarz, gdzie czekała następna osoba, której nazwiska jeszcze nie znał. Rozpoznać człowieka nie znaczy zobaczyć całe jego przeznaczenie. Czasami znaczy usłyszeć, jak sam pragnie zostać nazwany, i nie pomylić tego z prawem do osądzenia całego jego życia.

Strona PDF 55

23. Dom o dwóch progach

W pewnej rodzinie przechowywano klucz od domu, który od wielu lat nie należał już do nikogo z krewnych. Metal był ciężki, z ciemną główką i wytartymi zębami. Klucz przechodził z rąk do rąk przy kolejnych przeprowadzkach, razem z fotografiami i dokumentami. Dzieci słyszały, że otwierał niegdyś frontowe drzwi rodzinnego domu, ale żadno nie znało już dokładnego adresu. Ci, którzy mogli go wskazać, odeszli. Został przedmiot pozbawiony zamka, a przecież traktowany z większą ostrożnością niż wiele rzeczy wciąż użytecznych.

Najmłodsza osoba w rodzinie chciała kiedyś uporządkować wszystkie pamiątki. Rozłożyła je na stole i zapytała, po co przechowywać klucz, którego nie da się użyć. Wuj odpowiedział, że od niego zaczyna się ich historia. Ciotka przypomniała, że w starym domu nie wszystkim żyło się dobrze. Dla jednej osoby był miejscem schronienia, dla innej — ciężkich obowiązków i strachu. Rozmowa zaczęła się od zamka, a szybko przeszła do spraw, o których przez lata milczano. Przedmiot nie zawierał jednej opowieści. Był drzwiami do wielu pamięci, często ze sobą sprzecznych.

Kiedy zapadł wieczór, najmłodsza osoba spojrzała na klucz inaczej. Nie chciała już wyrzucać go jako bezużytecznego. Nie chciała też nazywać bezwarunkowym skarbem. Zaproponowała, by dołączyć do niego kartkę z historiami kilku członków rodziny, również tymi niezgodnymi. Klucz pozostał w pudełku, lecz przestał być świętą pieczęcią zamykającą spór. Stał się zaproszeniem do rozmowy, w której wspólne dziedzictwo mogło zawierać zarówno wdzięczność, jak i krzywdę.

Jest coś zwodniczego w zdaniu: „Tak zawsze było w naszej rodzinie”. Czasami chroni ono mądrość praktykowaną przez pokolenia: szacunek do pracy, gotowość dzielenia się, uważność wobec starszych. Czasem jednak tłumaczy milczenie, niesprawiedliwy podział obowiązków albo zakaz wychodzenia poza wyznaczone miejsce. Sam fakt dziedziczenia nie rozstrzyga o wartości tego, co odziedziczone. Możemy z wdzięcznością przyjąć jedną część i z równą odpowiedzialnością odmówić przekazania drugiej. Przecież potomkowie nie są naczyniami, do których przelewamy niezmienione własne życie.

Strona PDF 56

W sumeryjskim zakończeniu mowa o przyszłych dziedzicach i domu Enlila. To konkretny porządek świątynnej służby i uprawnienia, związany ze społeczeństwem starożytnej Mezopotamii. Współczesny czytelnik nie musi uznawać dziedziczenia urzędu za moralny ideał, aby zrozumieć siłę motywu. Opowieść pyta, co może przetrwać człowieka w instytucji i rodzie. My możemy skierować pytanie szerzej: co zachowujemy z otrzymanego świata, a co powinniśmy zmienić właśnie dlatego, że przyszłość należy również do innych?

Po miesiącu rodzina spotkała się ponownie. Każdy przyniósł jedno wspomnienie starego domu. Niektóre były czułe, inne trudne. Nikt nie próbował ogłosić wersji obowiązującej dla wszystkich. Młoda osoba odkryła, że wspólna pamięć nie musi być jednakowym portretem. Może być stołem, przy którym różne doświadczenia znajdują miejsce, pod warunkiem że nie służą do unieważniania cudzej krzywdy. Klucz powieszono ostatecznie przy wejściu do nowego mieszkania. Nie dlatego, że pasował do drzwi. Dlatego, że przypominał o decyzji: ten dom ma być zbudowany inaczej tam, gdzie dawnego wzoru nie warto powtarzać.

W ten sposób w rodzinie pojawiły się dwa progi. Pierwszy, historyczny, istniał już tylko we wspomnieniach i w przedmiocie. Drugi otwierał się codziennie i wymagał czynów: rozmów, zgody na odmienność, odmowy przemocy, cierpliwości. Człowiek często marzy o dziedzictwie, które zapewni mu trwałość. Ale być może najważniejszym dziedzictwem jest zdolność, by potomkowie nie musieli żyć dokładnie tak samo jak my. Nie każda wierność polega na powtórzeniu. Czasem najgłębsza wierność temu, co w przeszłości dobre, wymaga zmiany tego, co było w niej złe.

Strona PDF 57

24. Rachmistrz ostatniego dnia

W archiwum pewnego miasta pracowała kobieta, która zawodowo liczyła to, co już się wydarzyło. Jej zadaniem było ustalanie dat, porządkowanie akt, sprawdzanie, czy dokumenty odnoszą się do tej samej osoby. Lubiła dokładność. Daty miały dla niej pewną uczciwość: nie dostosowywały się do naszych pragnień. Człowiek mógł różnie wspominać swoje dzieciństwo, ale dokumenty pozwalały ustalić, kiedy otrzymał mieszkanie, kiedy podpisał umowę, kiedy zamknął działalność. W pracy archiwalnej chodziło o odróżnienie wydarzenia od opowieści. Nie przypuszczała, że pewnego dnia własny kalendarz stanie się dla niej równie trudny do odczytania jak cudze akta.

Po śmierci bliskiego człowieka zaczęła zaznaczać w notesie dni, które dzieliły ją od ostatniego spotkania. Najpierw liczyła tygodnie, potem miesiące. W miarę upływu czasu zdumiewało ją, że świat nie zatrzymuje się przy żadnej z tych liczb. Pociągi jeździły, ludzie zawierali małżeństwa, w urzędach wymieniano pieczątki. Przeszłość zdawała się jednocześnie oddalać i pozostawać tuż obok. W autobusie czasami odruchowo sięgała po telefon, żeby przesłać wiadomość osobie, do której nie mogła już napisać. Dopiero później docierało do niej, że jest to niemożliwe. Ciało pamiętało dawną bliskość dłużej niż rozum potrafił pogodzić się ze stratą.

Pewnego popołudnia znalazła w archiwum stary rejestr z rubryką „ostatni dzień służby”. Przy nazwiskach wpisywano daty. Jedne oznaczały odejście z pracy, inne przeniesienie, czasem śmierć. Kobieta nagle pomyślała, jak bardzo ten sam zapis może ukrywać różne losy. Data zamyka porządek urzędowy, lecz nie opowiada o całym doświadczeniu człowieka. Jej własne straty też nie dało się zamknąć w dniu pogrzebu. Żałoba trwała jako zmiana sposobu bycia w świecie, chociaż wydarzenie miało konkretną datę.

Następnego dnia rozmawiała z młodym archiwistą. Powiedział, że zazdrości jej umiejętności uporządkowania wszystkiego w czasie. Odpowiedziała, że porządek chronologiczny pomaga odnajdywać dokumenty, ale nie mówi nam, ile znaczą minione chwile. Pięć minut przed rozstaniem może po latach ważyć więcej niż pięć spokojnych miesięcy.

Strona PDF 58

Długi okres oczekiwania może w pamięci zapaść się w jedną scenę. Nie należy z tego wnioskować, że zegary są złudzeniem. Zegar mierzy upływ według określonej skali; doświadczenie nadaje mu indywidualny ciężar. Te porządki bywają ze sobą związane, ale nie są wymienne.

Wróciła do notesu i przestała zapisywać jedynie liczbę dni po stracie. Zaczęła umieszczać obok nich drobne obserwacje: że potrafiła się szczerze śmiać; że pewne wspomnienie nadal boli; że pomogła komuś w podobnej sytuacji, nie przekonując go, iż wszystko ma ukryty sens. Odkryła też, że zamieszkując teraźniejszość, nie zdradza pamięci. Utrata nie staje się mniej prawdziwa dlatego, że człowiek wraca do życia. Nikt nie musi pozostać nieruchomy, by dowieść miłości temu, kto odszedł.

W słowach sumeryjskiej opowieści dzień człowieka zbliża się niezależnie od nagromadzonych dóbr. Łatwo przeczytać je jako groźbę. Można jednak usłyszeć w nich coś równie poważnego i mniej paraliżującego: nasze dni są policzalne tylko z zewnątrz i tylko po części. Nie wiemy z góry, co w nich okaże się ważne. Nie mamy obowiązku wypełnić każdej chwili wielkim przeżyciem ani przeliczać życia na wyniki. Możemy natomiast dać teraźniejszości należną uwagę, ponieważ nawet najdokładniejszy rejestr nie przywróci godziny, podczas której mogliśmy być przy kimś obecni.

Kobieta nie porzuciła pracy w archiwum. Stała się w niej jeszcze staranniejsza. Gdy poprawiała błędną datę, wiedziała, że chroni ślad po cudzym życiu. Gdy wychodziła wieczorem, pamiętała, że żaden zapis nie zastąpi życia, które dopiero może przeżyć. To rozróżnienie było jej nową mądrością: szacunek wobec minionego i odpowiedzialność wobec tego, co trwa. Jedno nie wymaga poświęcenia drugiego. Ostatniego dnia nie da się odsunąć dzięki doskonałym rachunkom. Można jednak sprawić, by wcześniejsze dni nie były jedynie liczeniem do końca.

Strona PDF 59

25. Dar, którego nikt nie zamawiał

W małym warsztacie pracował stolarz, który przez wiele lat naprawiał krzesła. Wiedział, że ludzie rzadko przynoszą przedmiot z samej miłości do drewna. Przynosili go, ponieważ przypominał dawne mieszkanie, należał do rodziców albo był ostatnią rzeczą pozostawioną przez kogoś bliskiego. Młodszy stolarz, uczący się zawodu, często radził klientom, by kupili nowe meble. Naprawa kosztowała czasem więcej niż tani odpowiednik ze sklepu. Starszy odpowiadał, że cena przedmiotu i jego wartość nie zawsze są tym samym. Nie chciał przez to udawać filozofa. Po prostu widział, jak ludzie dotykają drewna, zanim zdecydują się powierzyć mu je do naprawy.

Pewnego dnia do warsztatu przyniesiono ławkę z połamanym oparciem. Mężczyzna, który ją dostarczył, poprosił o możliwie tanią naprawę, a zaraz potem wyjaśnił, że ławka ma stanąć na korytarzu domu opieki. Starsi ludzie odpoczywali tam w drodze z pokoju do ogrodu. Zarządzający placówką nie mieli pieniędzy na nową. Stolarz obiecał przyjrzeć się sprawie i wycenić pracę. Kiedy został sam, długo oglądał pęknięcia. Potem wybrał z zapasów mocniejsze deski i naprawił ławkę tak, jakby robił ją dla własnej rodziny. Nie policzył pełnej ceny, a różnicę pokrył ze swoich oszczędności.

Młodszy pracownik uznał ten gest za niepraktyczny. „Jeśli będziemy tak robić, zabraknie nam na czynsz” — powiedział. Starszy przyznał mu rację. Nie zamierzał budować firmy na nieopłaconej pracy. Wytłumaczył, że dar staje się dobry tylko wtedy, gdy można go naprawdę ofiarować, bez przymusowego przerzucania kosztów na innych. Dlatego nie nakazał młodszemu oddać części zarobku. Nie pomniejszył jego wynagrodzenia. Sam wybrał, co może zrobić, wiedząc, ile to kosztuje. Zobowiązanie wypływające z wolności jest czymś innym niż obowiązek pięknie nazwany przez człowieka, który za niego nie płaci.

Po miesiącu z domu opieki przyszła wiadomość. Ławka stała w dobrym miejscu. Korzystali z niej ludzie, którzy wcześniej przystawali przy ścianie, łapiąc oddech. List nie zawierał wielkiej pochwały. Podano tylko kilka faktów i serdeczne podziękowanie. Młodszy pracownik przeczytał go dwa razy. Spytał, czy naprawią kolejną ławkę, jeśli ktoś przyniesie ją do warsztatu.

Strona PDF 60

Starszy odpowiedział: „Zobaczymy, na co będzie nas stać”. Ta odpowiedź rozczarowała ucznia, bo chciał usłyszeć zasadę bez wyjątków. Ale dojrzała troska wymaga czasem właśnie rozpoznania granic. Człowiek może pomagać z serca i nadal liczyć koszty, aby nie zaniedbać innych swoich zobowiązań.

Wróćmy do słów o srebrze, drogich kamieniach i zwierzętach. Majątek nie jest w dawnej opowieści jedynie dekoracją. Wyznacza społeczną miarę powodzenia, którą przemijanie wystawia na próbę. Nasza przypowieść nie usuwa tej miary. Stolarz musi zapłacić za materiał, narzędzia i pracę. Odkrywa jednak, że użytek z bogactwa może przekroczyć samo posiadanie. Nie każda rzecz musi stać się świadectwem władzy właściciela. Może stać się miejscem czyjegoś odpoczynku. Wtedy wartość rzeczy ujawnia się w relacji, nie tylko w księdze rachunkowej.

Po latach stolarz nie pamiętał już, ile dokładnie kosztowała naprawa ławki. Pamiętał za to zdanie młodego pracownika, wypowiedziane po otrzymaniu listu: „Dobrze, żeśmy ją zrobili porządnie”. W tych słowach był ślad dziedziczenia innego rodzaju. Mistrz nie przekazał uczniowi nieruchomości, tytułu ani rodzinnego przywileju. Przekazał mu sposób podejmowania decyzji: najpierw zobaczyć potrzebę, potem sprawdzić rzeczywiste możliwości, a następnie wykonać pracę tak, by nie stała się pozorem dobroci. Dar nie wymagał nadprzyrodzonego znaku. Wymagał uczciwego widzenia świata.

Strony PDF 61–70

Strona PDF 61

26. Przejście przez bramę

Pod koniec życia pewien nauczyciel wracał po raz ostatni do szkoły, w której przepracował wiele lat. Zaproszono go na spotkanie dawnych uczniów. Wiedział, że część przyjedzie z daleka, że inni nie żyją, a wielu nie pamięta już nazwisk kolegów. Stał chwilę przed wejściem, przyglądając się bramie. Kiedyś przechodził przez nią niemal biegiem. Każdy poranek miał dokładny rozkład: dzwonek, lekcja, przerwa, kolejna sala. Teraz czasu było więcej, lecz przejście sprawiało mu trudność. Odnosił wrażenie, że budynek wciąż czeka na człowieka, którym już nie jest.

W środku powitała go młoda dyrektorka. Pokazała odnowione klasy, nowe pomoce i tablicę z fotografiami pracowników. Nauczyciel rozpoznał na niej własną twarz sprzed trzydziestu lat. Był wtedy surowy, pewny swoich zasad, przekonany, że wie, czego uczniowie potrzebują. Dopiero po wielu latach dowiedział się, że niektórym pomógł, innych zranił. Nie każda pochwała była sprawiedliwa, nie każda nagana potrzebna. Patrzył na zdjęcie z czułością wobec dawnego wysiłku, lecz nie chciał już bronić wszystkich dawnych decyzji. Przyjął, że jego życie miało konsekwencje także tam, gdzie nie potrafił ich kontrolować.

Na spotkaniu uczniowie opowiadali różne historie. Jeden wspominał książkę podarowaną mu przed egzaminem. Druga pamiętała zdanie, że ma prawo się pomylić i spróbować ponownie. Trzeci przypomniał niesprawiedliwy zarzut, który przez lata nosił w sobie. Nauczyciel wysłuchał go bez przerywania. Po chwili powiedział: „Masz rację, nie pamiętałem tego. Przykro mi”. Na sali zapadła cisza, ale nie była to cisza potępienia. Była miejscem, w którym dawny autorytet przestał wymagać obrony. Człowiek, który całe życie uczył innych, przyjął możliwość, że jeszcze czegoś może się nauczyć.

Wieczorem wyszedł sam. Na dziedzińcu usiadł ptak, którego gatunku nauczyciel nie rozpoznał. Przyszła mu na myśl opowieść o bóstwie ukrytym w kruku. Nie poczuł, że musi szukać wiadomości. Mógł pozostać przy własnym wspomnieniu i ciszy. Zrozumiał, że spotkania z uczniami miały większą wagę niż przypadkowy ptak.

Strona PDF 62

Ktoś otrzymał od niego zachętę, ktoś inny krzywdę; część rzeczy mógł jeszcze naprawić, inne pozostały nieodwracalne. Taki rachunek był trudny. A jednak nie odbierał mu życia, tylko przywracał jego prawdziwe proporcje.

Na bramie wisiał nowy napis z nazwą szkoły. Poprzedni zardzewiał i został zdjęty kilka lat wcześniej. Nauczyciel uśmiechnął się do tej zmiany. Instytucja trwała, choć zmieniały się jej nazwy, ludzie, programy i sposoby pracy. Nie potrzebowała, by jego dawna postać pozostała w niej nietknięta. Jeśli coś wartościowego po nim zostało, mogło przybrać nowe formy. To, co było błędem, powinno ustąpić miejsca lepszemu. Dziedzictwo okazało się zdolnością do przekazania odpowiedzialności, nie próbą zatrzymania własnej władzy.

Przed wyjściem zajrzał do sali, w której prowadził pierwsze lekcje. Nikt tam nie czekał. Na ławkach leżały zeszyty uczniów, których jeszcze nie znał. Pomyślał o człowieku sumeryjskim odchodzącym z domu swego pana i o potomkach, którzy mieli przychodzić do domu Enlila. Pomiędzy obydwoma obrazami leżała przepaść kultur i epok. Nie chciał jej zasypywać tanim stwierdzeniem, że starożytni i współcześni myślą dokładnie tak samo. Dostrzegł jedynie pytanie, które może przetrwać zmianę świata: co dzieje się z powierzonym nam miejscem, kiedy nadchodzi pora odejścia?

W drodze do domu szedł powoli. Nie dlatego, że miał więcej pewności niż dawniej, lecz dlatego, że przestał uważać pośpiech za miarę sensownego dnia. Ostatnie spotkanie ze szkołą nie przyniosło uroczystego rozstrzygnięcia. Przyniosło zgodę na to, by jego czyny pozostały złożone, a jego następcy mogli robić pewne rzeczy inaczej. Przy bramie obejrzał się tylko raz. Potem poszedł dalej. Człowiek może odchodzić bez posiadania pełnej prawdy o swoim życiu, a jednak nie odchodzić z pustymi rękami. Niesie to, co zrozumiał, i pozostawia innym przestrzeń, by zrozumieli więcej.

Po siedmiu próbach. Żadna z tych opowieści nie tłumaczy tajemnicy sumeryjskiego dialogu raz na zawsze. Kupiec nauczył się różnicy między planowaniem a próbą posiadania przyszłości. Kobieta patrząca na ptaka oddzieliła poruszenie od nieuprawnionego dowodu. Pracownik szpitala rozpoznał, że imię należy także do człowieka, który je nosi.

Strona PDF 63

Rodzina przyjęła prawo do zmiany odziedziczonego wzorca. Archiwistka odróżniła datę zdarzenia od długości jego przeżywania. Stolarz odkrył, że dar wymaga realnych możliwości. Nauczyciel zobaczył, że odejście nie musi oznaczać zanegowania całego minionego życia. Takie rozróżnienia nie stają się nową wyrocznią. Pozwalają wrócić do dawnego pytania z większą precyzją: jak żyć, wiedząc, że każdy dzień przemija, a jednak nie każda jego konsekwencja kończy się razem z nami?

Strona PDF 64

CZĘŚĆ V

TRZY DIALOGI Z PRZEZNACZENIEM

Trzy rozważania Ontomistyki i Metamistyki. Przedstawione rozmowy
są
współczesnymi
konstrukcjami
filozoficzno-literackimi;
nie
pochodzą z tekstu sumeryjskiego ani z jakiejkolwiek zachowanej
szkoły starożytnej.

Strona PDF 65

27. Wolność pośród tego, co zostało wyznaczone

Wyobraźmy sobie dwoje ludzi siedzących przy stole, na którym leży zamknięta koperta. Obydwoje wiedzą, że w jej wnętrzu zapisano ich przyszłe zadanie. Pierwszy nie potrafi oderwać od niej wzroku. Chce otworzyć kopertę natychmiast, bo wierzy, że przyszłość jest lżejsza, gdy zna się jej nazwę. Drugi unika dotykania papieru. Obawia się, że poznane zadanie stanie się wyrokiem, a każdy późniejszy wybór będzie tylko odgrywaniem cudzego zdania. Pierwszy mówi: „Wiedza mnie wyzwoli”. Drugi: „Niewiedza ocali moją wolność”. Żaden nie zauważa, że obaj przyjęli to samo założenie: koperta naprawdę zawiera coś, co już teraz wiąże ich życie.

Tak rozpoczyna się wiele rozmów o przeznaczeniu. Skupiamy się na stosunku do zapisanej przyszłości, zanim sprawdzimy, co właściwie znaczy słowo „zapisana”. Czasem chodzi o konieczność biologiczną. Urodziliśmy się w konkretnym ciele, w określonym czasie i miejscu, pośród ludzi, których nie wybieraliśmy. Czasem o uwarunkowanie społeczne: język, edukację, pieniądze, dostęp do opieki, prawo, zwyczaje. Innym razem o przewidywalność: pewne zachowania powtarzamy tak często, że ktoś dobrze nas znający potrafi domyślić się kolejnego ruchu. Bywa wreszcie, że mówimy o metafizycznej tezie, według której każde zdarzenie jest nieodwołalnie określone. To cztery różne sprawy. Żadna nie rozstrzyga automatycznie pozostałych.

Człowiek, który dowiaduje się o trudnym warunku swojego życia, nie otrzymuje przez to dowodu, że wszystkie przyszłe decyzje są pozorne. Można być ograniczonym i nadal posiadać rzeczywistą przestrzeń odpowiedzi. Przestrzeń ta bywa mała, nierówno podzielona i kosztowna. Nie wolno z niej wyprowadzać nakazu, aby każdy samodzielnie przezwyciężył wszystko, co go spotyka. Człowiek potrzebujący pomocy nie staje się mniej wolny dlatego, że prosi o wsparcie. Wolność jest często praktykowana wspólnie: dzięki ludziom, instytucjom, prawom i warunkom, które czynią działanie możliwym. W tym sensie pytanie o los jest również pytaniem o odpowiedzialność społeczną.

Wróćmy do koperty. Pierwszy człowiek w końcu otwiera ją i znajduje jedno zdanie: „Zajmiesz się kimś, kto będzie potrzebował twojej pomocy”. Uznaje wiadomość za niezwykłą.

Strona PDF 66

Przez następne dni wypatruje osoby, której miałby pomóc. Mija przy tym tych, którzy już teraz go potrzebują, ponieważ wyobraża sobie wyjątkową scenę, do której powinien zostać doprowadzony. Drugi człowiek nie otwiera koperty. Wychodzi z domu i spotyka sąsiada, który nie potrafi sam wnieść ciężkiego przedmiotu po schodach. Pomaga mu bez zastanowienia. Wieczorem obaj opowiadają o swoim dniu. Pierwszy czeka na przeznaczenie. Drugi wykonał czyn. Trudno powiedzieć, który z nich posiadł więcej wiedzy o przyszłości. Łatwiej powiedzieć, który odpowiedział na rzeczywistą potrzebę.

Nie wynika z tego, że przyszłe cele i obietnice są pozbawione wartości. Człowiek potrafi związać się zobowiązaniem, które nada kierunek wielu następnym latom. Nauczyciel wybierający zawód, rodzic przyjmujący odpowiedzialność za dziecko, badacz rozpoczynający wieloletnią pracę — wszyscy sprawiają, że ich przyszłość staje się częściowo bardziej określona. Ale zobowiązanie jest inne niż fatalistyczny wyrok. Może wymagać korekty, jeżeli zmienią się okoliczności lub ujawni się nowa wiedza. Może również zostać złamane, co nie zawsze jest pochwały godne, lecz świadczy o moralnym ryzyku działania. Odpowiedzialność ma sens właśnie dlatego, że czyny należą do przestrzeni, w której można pytać o racje, skutki i naprawę.

W sumeryjskim świecie Enlil jest tym, który rozstrzyga losy. Nie powinniśmy wkładać w usta dawnego autora współczesnej teorii wolnej woli. Możemy jednak uczynić z jego opowieści zwierciadło pytania: co pozostaje z człowieka, kiedy uznaje rzeczywistość większą od własnego zamiaru? Nam-zid-tara nie ustanawia sam porządku świątyni ani nie przyznaje sobie dziedzicznego urzędu. Otrzymuje decyzję od władzy religijnej przedstawionej w formie boskiej. Dla współczesnego odbiorcy oznacza to także możliwość krytycznej refleksji nad autorytetem. Kto ma prawo rozstrzygać o cudzym miejscu? Kiedy powołanie staje się przywilejem, a kiedy obowiązkiem? Czy nazwanie porządku „przeznaczeniem” może sprawić, że zapomnimy zapytać, kto go ustanowił?

Ontomistyka nie musi odpowiadać na te pytania jednym zdaniem. Może nauczyć się rozróżnienia między losem jako warunkiem, losem jako opowieścią, losem jako przewidywaniem i losem jako nakazem. Człowiek przy stole odkłada kopertę.

Strona PDF 67

Nie ma obowiązku natychmiast jej otwierać ani czynić z niej wroga. Zanim podejmie decyzję, może zapytać: skąd pochodzi to zdanie, jakie ma uzasadnienie i co w świecie rzeczywiście ode mnie zależy? Dopiero wtedy zaczyna się wolność mniej widowiskowa niż bunt przeciw gwiazdom. To wolność człowieka, który widzi ograniczenia wyraźniej, a mimo to pozostaje zdolny do odpowiedzi.

Strona PDF 68

28. Proroctwo, prognoza i obietnica

W pewnej opowieści trzej wędrowcy podchodzą do tego samego mostu. Pierwszy mówi, że most wkrótce runie, ponieważ ujrzał jego upadek we śnie. Drugi mówi, że może runąć, ponieważ zauważył pęknięcia w podporach i zna skutki podobnych uszkodzeń. Trzeci obiecuje, że doprowadzi przeprawę do porządku, jeśli otrzyma materiał i pomoc. Wszyscy wypowiadają zdania dotyczące przyszłości. Słuchacz, który przyszedł do mostu, musi jednak rozpoznać, że nie otrzymał trzech informacji tego samego rodzaju. Sen, ocena techniczna i przyrzeczenie mogą wpłynąć na jego zachowanie, lecz nie posiadają jednakowego uzasadnienia ani tej samej funkcji.

Proroctwo w znaczeniu religijnym jest wypowiedzią roszczącą sobie związek z poznaniem lub przekazem pochodzącym spoza zwykłych ludzkich sposobów zdobywania informacji. W różnych tradycjach ma odmienne formy i może dotyczyć nie tylko przyszłych zdarzeń, lecz także osądu teraźniejszości. Prognoza jest wnioskowaniem o możliwych przyszłych stanach świata na podstawie dostępnych danych, modeli oraz założeń. Obietnica natomiast jest czynem dokonanym za pomocą słowa: ktoś podejmuje zobowiązanie do określonego działania. Nie musi wiedzieć, co się wydarzy, by móc obiecać, że uczciwie spróbuje coś zrobić. Zlanie tych trzech porządków powoduje wiele nieporozumień.

Człowiek, który pragnie dowiedzieć się, co go czeka, może pomylić obietnicę z proroctwem. Słyszy: „Będę przy tobie” i odbiera to jako gwarancję, że samotność nigdy nie nadejdzie. Może też pomylić prognozę z wyrokiem. Słyszy o ryzyku niepowodzenia i uznaje, że jego życie zostało już rozstrzygnięte. Bywa wreszcie odwrotnie: zdanie wypowiedziane bez sprawdzalnego uzasadnienia przyjmuje jako pewniejszą wiadomość niż trudną, warunkową ocenę opartą na rzeczywistych przesłankach. Nieraz dzieje się tak dlatego, że bezwarunkowa pewność przynosi chwilową ulgę. Ale ulga od niepewności nie jest tym samym co prawdziwość przekazu.

Wędrowcy sprzed mostu wracają do naszej historii. Pierwszy opowiada swój sen ze szczerością. Śnił naprawdę i doświadczenie mogło go głęboko poruszyć. Drugi sprawdza podpory oraz pokazuje miejsca uszkodzeń.

Strona PDF 69

Jego ocena może być błędna, ale potrafimy wskazać, co należałoby w niej zbadać i jakie nowe fakty mogłyby ją zmienić. Trzeci organizuje ludzi. Jego zobowiązanie będzie można ocenić po tym, co rzeczywiście uczyni. Sen może skłonić do kontroli mostu, lecz nie powinien zastąpić kontroli. Prognoza może wpłynąć na decyzję, ale nie zapewnia absolutnej pewności. Obietnica może nadać kierunek działaniu, choć nawet rzetelny człowiek bywa bezsilny wobec zmieniających się warunków.

W zakończeniu sumeryjskiego dialogu bóstwo przypisuje Nam-zid-tarze los odpowiadający jego imieniu i wypowiada słowa dotyczące przyszłych dziedziców. Mamy do czynienia z aktem boskiego rozstrzygnięcia w świecie starożytnej opowieści, a nie z prognozą w naszym współczesnym rozumieniu. Jednocześnie finał dotyczy instytucji: określonego miejsca w świątyni oraz przekazywania służby. Czytelnik może więc dostrzec zarówno mityczny wymiar orzeczenia, jak i bardzo ziemski mechanizm społecznego trwania. Dla naszej interpretacji jest to cenna przestroga: nawet najbardziej wzniosłe słowo może mieć konkretne konsekwencje w ludzkim porządku. Trzeba pytać, kto za te konsekwencje odpowiada.

Współczesny człowiek spotyka codziennie niezliczone twierdzenia o przyszłości. Część jest przewidywaniem pogody lub procesu gospodarczego, część radą eksperta, część obietnicą polityka, rodzica albo partnera, część prywatną intuicją. Zdolność rozróżniania tych zdań stanowi jedną z praktycznych form mądrości. Warto spytać o źródło, o warunki prawdziwości, o interes mówiącego i o to, co może zostać sprawdzone. Jeśli prognoza mówi o ryzyku, trzeba rozumieć jej zakres. Jeśli ktoś składa obietnicę, można zapytać, jakie działania ją podtrzymają. Jeśli ktoś ogłasza nieomylną wiedzę o cudzym losie, rozsądnie jest zachować szczególną ostrożność.

Pod koniec przypowieści most został zamknięty do naprawy. Nikt nie potrafił dowieść, że sen pierwszego wędrowca pochodził z tajemnego źródła. Nie trzeba było tego rozstrzygać, by zapobiec niebezpieczeństwu. Drugi podał przesłanki, trzeci pomógł zorganizować pracę, a ludzie przeszli później bezpiecznie na drugi brzeg. To nie jest opowieść przeciwko wyobraźni. To opowieść o zachowaniu właściwych miar.

Strona PDF 70

Można szanować duchowe doświadczenie, korzystać z wiedzy i składać odpowiedzialne obietnice, jeżeli żadnej z tych czynności nie przedstawiamy jako czegoś, czym nie jest. Wtedy przyszłość pozostaje niepewna, lecz nie musi pozostawać bezbronna wobec naszych decyzji.

Strony PDF 71–80

Strona PDF 71

29. Między imieniem a odpowiedzią

Pewna kobieta otrzymała po matce stary notes. Na pierwszej stronie widniało zdanie: „Bądź dla innych tym, kim chciałabyś, aby byli dla ciebie”. Rozpoznawała te słowa od dzieciństwa. Matka powtarzała je często, lecz ich codzienne stosowanie było trudniejsze niż brzmienie. Bywała czuła, ale czasem potrafiła również zawstydzić córkę w imię jej własnego dobra. Dorosła kobieta pamiętała obie strony: troskę i lęk, wsparcie i nadmierne wymagania. Po śmierci matki notes stał się dla niej przedmiotem niemal nietykalnym. Przez kilka lat nie potrafiła nic w nim dopisać, jakby każda jej własna myśl byłaby naruszeniem otrzymanej lekcji.

Pewnego dnia wyjęła zeszyt w trakcie sporu z bliską osobą. Chciała przeczytać pierwsze zdanie i znaleźć w nim wskazówkę. Kiedy je zobaczyła, zorientowała się, że nakaz dobroci może być interpretowany na wiele sposobów. Czy powinna przemilczeć krzywdę, żeby nie zranić rozmówcy? Czy powinna powiedzieć prawdę, nawet gdy będzie niewygodna? Czy ma uczynić innym to, co sama uważa za dobre, czy najpierw zapytać ich, czego potrzebują? Słowa były znajome, ale nie rozstrzygały niczego bez namysłu nad sytuacją. Aby ich użyć, musiała wykonać własną pracę.

Otworzyła notes na następnej stronie. Matka kiedyś zanotowała tam wydatki, na dalszej znalazł się przepis, na jeszcze innej lista rzeczy do załatwienia przed podróżą. Pomiędzy zdaniami, które mogłyby uchodzić za życiowe maksymy, istniało życie pełne drobiazgów. To właśnie ono, nie pojedyncza reguła, tworzyło rzeczywisty kontekst matczynej mądrości. Kobieta pojęła, że otrzymała dziedzictwo nieukończone. Jeśli chce je uszanować, nie może ograniczyć się do bezmyślnego powtórzenia. Powinna sprawdzić, które słowa są pomocne w tym świecie, z tym człowiekiem, przy tym stole, i jakich słów jeszcze w nim brakuje.

Odziedziczone przekonania przypominają imiona. Otrzymujemy je od ludzi, którzy żyli przed nami. Początkowo są na tyle bliskie, że trudno odróżnić je od własnego głosu. Dopiero gdy spotykamy kogoś myślącego inaczej albo ponosimy skutek dawnej zasady, odkrywamy możliwość interpretacji.

Strona PDF 72

Nie jesteśmy czystą kartą, na której można napisać dowolne życie. Nie jesteśmy również zamkniętym zapisem, którego nie wolno poprawić. Znacząca część naszej wolności polega na tym, by umieć odpowiedzieć otrzymanemu światu własnym, odpowiedzialnym działaniem.

Dla Nam-zid-tary imię jest częścią starożytnego porządku znaczeń, w którym rozstrzygnięcie losu zostaje powiązane z językiem. Nasza współczesna próba nie zakłada, że imiona niosą tajne właściwości. Pyta, co czynimy z opisami, które nam nadano. Ktoś przez lata słyszał, że jest odważny, i nie pozwala sobie na lęk. Ktoś inny otrzymał etykietę człowieka niezdolnego do nauki i z trudem podejmuje nowe zadania. Jeszcze ktoś został nazwany opiekunem rodziny, choć sam potrzebował opieki. Nazwy mogą dawać siłę, ale mogą również wiązać. Rozpoznanie polega wówczas na dostrzeżeniu, gdzie opis pomaga zobaczyć człowieka, a gdzie zaczyna go zastępować.

Kobieta odpowiedziała w końcu bliskiej osobie. Nie przemilczała sprawy, ale też nie użyła moralnej zasady jak pałki. Wyjaśniła, czego doświadczyła, wysłuchała odpowiedzi i przyznała, gdzie sama nie ma pewności. Rozmowa nie zakończyła się pełnym pojednaniem. Nie zawsze jest ono możliwe, a czasem nie byłoby bezpieczne. Zakończyła się jednak bez konieczności zwycięstwa jednej maksymy nad całą rzeczywistością. Tego wieczoru dopisała do notesu własne zdanie: „Troska wymaga słuchania, nie tylko dobrej intencji”. Umieściła je pod słowami matki, a nie na ich miejscu. Dwa pokolenia prowadziły dzięki temu rozmowę, której żadna strona nie mogła już całkowicie kontrolować.

W opowieściach o przeznaczeniu często szukamy głosu, który wreszcie powie nam, kim mamy być. Tymczasem w zwyczajnym życiu głosy przychodzą z wielu stron: z pamięci, od bliskich, z religii, z prawa, od własnego sumienia. Nie wszystkie mówią to samo. Zdolność odpowiedzi nie polega na zgromadzeniu ich w jeden rozkaz. Polega na dojrzałej pracy rozróżniania: co jest faktem, co żądaniem, co prośbą, co obietnicą, co wspomnieniem? Kiedy odpowiadamy, nie przestajemy być dziećmi swojej historii. Stajemy się jej uczestnikami, którzy nie muszą przekazywać dalej każdego zdania w niezmienionej postaci.

Strona PDF 73

Zamknęła zeszyt i odłożyła go na półkę. Tym razem nie miała wrażenia, że zamknęła głos matki. Pozwoliła mu istnieć razem z własnym głosem. Zrozumiała także, że żadna odpowiedź nie będzie ostatnią. Przyszłość przyniesie sytuacje, których dawny notes nie przewidział. Wtedy znów trzeba będzie czytać, pytać, słuchać i podejmować decyzje. Być może właśnie w tym ruchu kryje się najciekawsza tajemnica ludzkiego losu: człowiek otrzymuje życie i wiele jego warunków, lecz znaczną część własnej odpowiedzi dopisuje dopiero wtedy, kiedy życie już się wydarza.

Strona PDF 74

CZĘŚĆ VI

METAMISTYKA KRUKA

Refleksja nad tym, jak tworzymy opowieści o tajemnicy, i gdzie przebiegają granice uprawnionej interpretacji.

Strona PDF 75

30. Czy to bóstwo mówi, czy człowiek rozumie?

Wyobraźmy sobie dwóch słuchaczy stojących pod tym samym drzewem. Obydwaj słyszą krakanie. Jeden słyszy odgłos ptaka. Drugi, wykształcony w określonej tradycji religijnej, odczytuje w nim wiadomość. Różnica nie musi leżeć w dźwięku. Może leżeć w języku i oczekiwaniach człowieka. To podstawowy problem Metamistyki: co wydarzyło się w świecie, a co wydarzyło się w interpretacji?

W opowieści sumeryjskiej Enlil naprawdę przybiera postać kruka — tak mówi narracja wewnątrz świata tekstu. Kiedy odczytujemy utwór jako literaturę, powinniśmy przyjąć to za element fabuły. Nie musimy jednak wyprowadzać z tej fabuły twierdzenia o tym, jak działają ptaki, bóstwa czy przyczynowość w naszym świecie. Jedno zdanie może być prawdziwe w porządku opowieści i nie stanowić dowodu dotyczącego przyrody.

Scott Noegel pokazuje, że motyw rozumienia głosów zwierząt w literaturze dawnego Bliskiego Wschodu wiązał się z kompetencją interpretacji, z religijnym autorytetem i z odsłanianiem znaczenia ukrytego pod pozornie zwyczajnym dźwiękiem. Nie trzeba zakładać, że każdy czytelnik dawnych tekstów wyobrażał sobie ptaka mówiącego ludzką mową w taki sam sposób jak współczesna baśń. Warto raczej badać, co znaczyła umiejętność usłyszenia w dźwięku sensu. Ta obserwacja pozostaje hipotezą interpretacyjną osadzoną w badaniach, a nie możliwością sprawdzenia pojedynczego historycznego spotkania.

Dziś podobny problem występuje w zupełnie innym otoczeniu. Aplikacja wyświetla zdanie trafiające w nasze oczekiwania. Model językowy generuje odpowiedź, która brzmi, jakby ktoś znał nas od dawna. Losowa karta układa się w opowieść pasującą do bieżącej trudności. Pojawia się wrażenie rozpoznania. Ono jest realnym doświadczeniem psychologicznym; jego pojawienie się nie dowodzi jednak, że zewnętrzne źródło posiadało wiedzę o naszym losie. Musimy odróżnić wartość refleksji, którą zdarzenie wywołało, od roszczenia do nadprzyrodzonej informacji.

Właśnie tutaj Metamistyka jest potrzebna najpilniej. Nie po to, by
zakazać
kontemplacji
symbolu.
Symbol może być znakomitym
narzędziem zadawania pytań.

Strona PDF 76

Ale gdy pytanie zamienia się w bezwzględną pewność, łatwo oddać własną decyzję czemuś, czego wiarygodności nie zbadaliśmy. Kruk może być w literackiej praktyce figurą zatrzymania, lecz nie powinien stawać się naszym nieomylnym doradcą.

Człowiek dojrzały potrafi więc powiedzieć: „To zdarzenie poruszyło mnie i pomogło mi coś zauważyć; nie wiem jednak, czy było wiadomością skierowaną do mnie”. Takie zdanie zachowuje wartość przeżycia bez zawłaszczania prawdy. Umożliwia doświadczenie tajemnicy bez rezygnacji z krytycznego myślenia. Być może jest także najuczciwszą formą szacunku dla dawnej opowieści, która powstała w świecie bardziej odległym od naszego, niż chcielibyśmy nieraz przyznać.

Strona PDF 77

31. Kto wypowiedział słowa o bogactwie?

Gdybyśmy odczytali 27 wersów jako idealnie jasny stenogram, otrzymalibyśmy prosty dialog. Ale starożytny tekst nie jest stenogramem. Jest kompozycją przetrwałą w przekazie rękopiśmiennym. Skrybowie posługiwali się znakami, które pozwalają na wieloznaczność i grę językową. Nie pozostawili nam współczesnych didaskaliów przy każdej kwestii. Dlatego badacz musi odtworzyć granice wypowiedzi, nierzadko porównując odmienne świadectwa.

W przypadku słów o srebrze, klejnotach, bydle i owcach problem jest szczególnie ważny. Jeśli mówi je Enlil, bóg uświadamia człowiekowi marność dóbr. Jeśli wypowiada je Nam-zid-tara, człowiek sam rozpoznaje ograniczenie bogactwa, być może odmawiając zwykłej nagrody. W pierwszym przypadku mądrość schodzi z góry. W drugim wypływa z człowieka, którego bóstwo następnie nagradza. U podstaw obu czytań leżą podobne słowa, ale powstają różne portrety bohatera.

Yoram Cohen argumentował na podstawie przekazów z Emar i Ugarit za przypisaniem tej wypowiedzi Nam-zid-tarze. Tradycyjny przekład ETCSL zachowuje inny przebieg dialogu. W tej książce nie rozstrzygamy sprawy przez stylistyczną intuicję. Oznaczamy miejsce sporne i pozwalamy czytelnikowi zobaczyć, co z niego wynika. Jedna z cech uczciwego komentarza polega na tym, że jego autor nie ukrywa rozbieżności tylko dlatego, że utrudnia ona piękną opowieść.

Dla Metamistyki jest to przykład szczególnie cenny. Interpretacja zaczyna wpływać na ocenę człowieka jeszcze zanim wypowiemy sąd filozoficzny. Przypisując komuś zdanie, nadajemy mu postawę moralną. Jedną decyzją redakcyjną czynimy Nam-zid-tarę uczniem albo mędrcem, proszącym albo odmawiającym, odbiorcą nauki albo jej współtwórcą. Wtedy bardzo łatwo budować długą teorię psychologiczną na elemencie, który od początku pozostawał niepewny.

Co zrobić z tą niepewnością w książce literackiej? Nie jesteśmy skazani na milczenie. Możemy stworzyć dwa wyobrażone rozdziały i uczciwie oznaczyć je jako warianty. Możemy też skupić się na samym pytaniu o ograniczenie dóbr, niezależnie od osoby mówiącej. Druga droga została przyjęta tutaj: historyczny spór zachowujemy w aparacie, a refleksję ontomistyczną rozwijamy jako odrębny ruch myśli.

Strona PDF 78

Taka
praktyka
daje
literaturze
swobodę,
lecz
nie
wymaga
zafałszowania źródła.

Zdarza się, że czytelnik pragnie jednej odpowiedzi, bo tak łatwiej zapamiętać sens dzieła. Ale niektóre opowieści stają się bogatsze właśnie dzięki temu, że nie da się ich zamknąć jednym zdaniem. Gdy nie wiemy, kto pouczał o przemijaniu, możemy na chwilę usłyszeć tę myśl bez przywiązywania jej do autorytetu. Wtedy sama wypowiedź stawia pytanie nam: co zostaje z majątku wobec skończoności życia? Odpowiedź zależy już nie od tego, kto miał ostatnie słowo w dawnym dialogu, lecz od naszego uczciwego namysłu.

Strona PDF 79

32. Czytać dawny tekst bez zawłaszczania go

Starożytna literatura jest łatwym łupem dla współczesnej wyobraźni. Można wybrać z niej jedno zdanie, pozbawić kontekstu, dopasować do własnej doktryny i ogłosić, że przed tysiącami lat znano tę samą prawdę, którą dziś odkrywamy. W ten sposób każde dzieło staje się lustrem autora komentarza. Sumer zaczyna mówić językiem współczesnego coachingu, kabała językiem fizyki, a mistyk perski językiem popularnej psychologii. Utrata różnic przedstawiana bywa jako uniwersalna mądrość.

Taka metoda ma pozorną zaletę: wszystko staje się bliskie. Czujemy, że wielkie cywilizacje potwierdzają nasze własne intuicje. Ale ceną bywa odebranie dawnym autorom ich odrębności. Jeśli każde dzieło mówi dokładnie to, co chcieliśmy w nim znaleźć, nie nauczyliśmy się niczego od nikogo. Pozostaliśmy w swoim języku, tylko ozdobiliśmy go starożytnymi imionami.

Istnieje lepsza droga. Najpierw trzeba przyznać, że tekst powstał w świecie odmiennych instytucji, bogów, zależności społecznych i sposobów myślenia. Nam-zid-tara nie jest współczesnym poszukiwaczem samorealizacji. Jest bohaterem opowieści o świątyni, rozpoznaniu bóstwa i dziedziczonej pozycji kapłańskiej. Gdy przyjmujemy to do wiadomości, możemy następnie zadać pytanie, co jego historia odsłania przed nami dzisiaj. Ale odpowiedź musi pozostać podpisana naszym imieniem, nie cudzym.

W tym właśnie sensie twórcza adaptacja może być uczciwsza od pozornego przekładu. Jeśli nadajemy bohaterowi uczucia, których oryginał nie opisuje, nie należy skrywać tej pracy pod nagłówkiem „tekst starożytny”. Jeśli budujemy długą medytację o wolności, nie można ogłosić, że jest ona nauką samego Enlila. Zasada jest prosta: źródło mówi swoim głosem, a autor współczesny własnym. Ich spotkanie może być płodne, jeśli głosy pozostaną rozpoznawalne.

Możemy wówczas rozważać związki z innymi tradycjami bez udawania identyczności. Uwaga o przemijaniu przypomina tematy obecne w wielu tekstach mądrościowych, ale podobieństwo problemu nie oznacza wspólnego pochodzenia ani takiej samej odpowiedzi.

Strona PDF 80

Motyw kruka może przywoływać inne religijne ptaki, ale nie każdy ptak jest tym samym symbolem. Rozpoznanie ukrytej postaci można zestawiać z filozofią poznania, lecz nie wynika z tego, że sumeryjski poeta znał współczesną teorię świadomości.

Metamistyka jest tu formą gościnności. Wpuszczamy dawny tekst do własnej myśli, nie zamykając mu ust. Pozwalamy mu pozostać obcym nawet wtedy, gdy jest nam bliski. W pewnym sensie właśnie taka lektura najbardziej przypomina spotkanie Nam-zid-tary z krukiem: trzeba zgodzić się, że coś, co wydaje się znane, może mieć własny głos, którego nie potrafimy jeszcze zrozumieć.

Strony PDF 81–90

Strona PDF 81

33. Gdzie kończy się rozpoznanie, a zaczyna projekcja?

Człowiek pragnie sensu. To jedno z najpiękniejszych i najbardziej niebezpiecznych jego pragnień. Dzięki niemu tworzy sztukę, bada historię, troszczy się o pamięć i pyta o wartość własnych czynów. Ale to samo pragnienie może zmusić go do widzenia wzorca tam, gdzie nie ma wystarczających podstaw. Gdy jesteśmy przestraszeni, przypadkowe zdarzenie łatwo staje się ostrzeżeniem. Gdy bardzo czegoś chcemy, drobna zgodność zaczyna przypominać obietnicę.

Projekcja nie oznacza automatycznie kłamstwa. Często jest szczerym doświadczeniem. Ktoś naprawdę czuje, że znak został mu pokazany. Problem dotyczy tego, co możemy z tego uczucia wywnioskować. Czy wiemy, jak powstało wrażenie? Czy próbowaliśmy sprawdzić inne interpretacje? Czy potrafilibyśmy uznać, że się pomyliliśmy? Jeśli odpowiedź na ostatnie pytanie zawsze brzmi „nie”, rozpoznanie przestało być procesem poznawczym i stało się samopotwierdzającą historią.

W praktyce proponuję próbę trzech zdań. Pierwsze brzmi: „Zaobserwowałem to”. Powinno zawierać możliwie prosty opis bez interpretacji. Drugie: „Odczytuję to tak”. Tutaj wolno uruchomić wyobraźnię, pamięć i symbol. Trzecie: „Mogę się mylić, ponieważ...”. W tym zdaniu podajemy przynajmniej jedną realną alternatywę. Jeśli nie potrafimy jej wskazać, nie oznacza to koniecznie, że jesteśmy nieomylni. Być może jesteśmy zbyt blisko własnego pragnienia.

Ta metoda przydaje się nie tylko w mistyce. Działa w relacjach, w pracy, w ocenie cudzych intencji. „Nie odpowiedział na wiadomość” jest obserwacją. „Lekceważy mnie” jest interpretacją. „Może być zajęty, chory albo nie wiedzieć, co odpowiedzieć” wprowadza przestrzeń dla korekty. W ten sposób zachowujemy godność własnego przeżycia, a jednocześnie nie skazujemy świata na przyjęcie naszych pierwszych domysłów.

Kruk starej opowieści nie rozwiązuje tego dylematu za nas. W jego
świecie rozpoznanie zostaje potwierdzone przez bóstwo. W naszym
świecie potwierdzenie nie przychodzi zwykle tak jednoznacznie. Właśnie
dlatego
potrzebujemy
bardziej
cierpliwego
sposobu
życia
z
niepewnością.

Strona PDF 82

Możemy traktować zdarzenia jako inspiracje do namysłu, nie zamieniając ich w niepodważalne wyrocznie. Możemy przyznać, że obraz nas poruszył, ale nie otrzymaliśmy dzięki temu prawa do decydowania za innych.

Metamistyka nie niszczy tajemnicy. Chroni ją przed tanim wyjaśnieniem. Tam, gdzie kończy się dowód, nie musimy natychmiast budować dogmatu. Możemy pozostać przy pytaniu. A pytanie zadane z uwagą bywa bardziej przemieniające niż pewność, której nigdy nie poddaliśmy próbie.

Strona PDF 83

CZĘŚĆ VII

METODA ŻYWEGO TEKSTU

Strona PDF 84

34. Sześć ruchów rozpoznania

Proponowane ćwiczenia nie są rekonstrukcją sumeryjskich rytuałów ani techniką przepowiadania przyszłości. To współczesna praktyka uważnego czytania, rozróżniania interpretacji i obserwowania rzeczywistych skutków własnych decyzji. Wykonuj je dobrowolnie i we własnym tempie. Można pominąć każdy etap, który w danym dniu jest nieodpowiedni.

Ruch pierwszy — Spotkanie. Przeczytaj fragment historycznego tekstu powoli. Zatrzymaj się przy słowie albo obrazie, który budzi reakcję. Zapisz go bez wyjaśniania. Na tym etapie przyjmujesz, że tekst jest czymś innym niż ty; może cię zaskoczyć.

Ruch drugi — Rozróżnienie. Podziel kartkę na trzy części: „co mówi źródło”, „co zrozumiałem”, „co dopowiadam”. Jeśli źródło nie rozstrzyga czegoś jasno, wpisz „nie wiem”. Nie traktuj tego jako porażki.

Ruch trzeci — Odniesienie. Znajdź jedną realną sytuację w życiu, którą temat tekstu pomaga obejrzeć z innej strony. Wybieraj drobne sprawy, na które możesz wpływać: sposób rozmowy, stosunek do przedmiotu, jeden obowiązek, reakcję na pośpiech.

Ruch czwarty — Decyzja. Sformułuj małe działanie na najbliższe 24 godziny. Powinno być wykonalne i sprawdzalne. Nie obiecuj sobie całkowitej przemiany osobowości. Wystarczy jedna uczciwa próba.

Ruch piąty — Działanie. Zrób to, co postanowiłeś, w zwykłym świecie. Jeśli działanie dotyczy innych ludzi, uszanuj ich wolność i granice. Nie usprawiedliwiaj ważnej decyzji finansowej, zdrowotnej ani rodzinnej wyłącznie symbolicznym odczytaniem tekstu.

Ruch szósty — Powrót. Po upływie dnia sprawdź rezultat. Co rzeczywiście się wydarzyło? Co należało do twojej intencji, a co do okoliczności? Czy działanie pomogło komukolwiek? Czy pragniesz je powtórzyć albo zmienić? Powrót zamienia piękny komentarz w doświadczenie poddane korekcie.

Całą praktykę można wykonać w piętnaście minut. Nie wymaga świec, znaków ani specjalnych przedmiotów. Potrzebuje jedynie fragmentu tekstu, kartki i odrobiny gotowości, by zobaczyć różnicę między własnym wyobrażeniem a faktycznym życiem.

Strona PDF 85

35. Czternaście dni praktyki

Poniższy program rozwija siedem motywów po dwa dni każdy. Pierwszego dnia obserwujemy, drugiego podejmujemy małe działanie i wracamy do obserwacji. Nie chodzi o czternaście „objawień”, tylko o dwa tygodnie lepszego rozpoznawania codzienności.

Dzień 1 — Skąd przychodzę? Zapisz pięć zwykłych czynności, które doprowadziły cię do dzisiejszego dnia. Wskaż jedną osobę, której praca umożliwiła ci wykonanie własnych obowiązków. Nie oceniaj jeszcze. Zobacz sieć zależności.

Dzień 2 — Komu odpowiadam? Wybierz jedną rozmowę, podczas której zwykle odpowiadasz automatycznie. Posłuchaj pytania do końca. Zanim odpowiesz, rozpoznaj, czy rozmówca pyta o fakty, pomoc czy uwagę. Wieczorem sprawdź, co zmieniło się dzięki temu niewielkiemu zatrzymaniu.

Dzień 3 — Mój pośpiech. Trzykrotnie w ciągu dnia zauważ moment, w którym chcesz zakończyć rozmowę lub czynność szybciej. Zapisz przyczynę. Być może jest uzasadniona. Zadaniem jest ją zobaczyć, nie osądzić.

Dzień 4 — Jedna chwila bez przyspieszania. Wybierz bezpieczną czynność, która nie wymaga pośpiechu: picie herbaty, krótką rozmowę, spacer. Poświęć jej pełną uwagę. Wieczorem opisz nie „mistyczny stan”, ale konkretne szczegóły, które wcześniej mógłbyś przeoczyć.

Dzień 5 — Kruk jako obraz. Przypomnij sobie zdarzenie, któremu nadałeś szczególne znaczenie. Zapisz osobno fakty i interpretację. Jakie inne wyjaśnienia były możliwe? Czy symbol pomógł ci coś zrozumieć bez roszczenia do pewności?

Dzień 6 — Trzy zdania. Zastosuj próbę: „Zaobserwowałem”, „Odczytuję”, „Mogę się mylić”. Wybierz niekonfliktową sytuację. Jeśli twoja pierwsza ocena okaże się nietrafna, potraktuj korektę jako sukces poznawczy.

Dzień 7 — Spis dóbr. Wypisz dziesięć rzeczy, umiejętności albo zasobów, które poprawiają jakość twojego życia. Przy każdej dopisz, komu jeszcze służy. Przyjrzyj się bez poczucia winy, gdzie posiadanie jest naprawdę użyteczne.

Strona PDF 86

Dzień 8 — Jeden ciężar. Znajdź przedmiot lub zobowiązanie, które wymaga od ciebie więcej opieki, niż przynosi pożytku. Nie podejmuj pochopnej decyzji o pozbyciu się go. Zastanów się, czy istnieje prosty sposób przywrócenia właściwej proporcji.

Dzień 9 — Imiona, które noszę. Wypisz pięć ról społecznych, które opisują twoje życie. Przy każdej zaznacz, czy wybrałeś ją świadomie, czy otrzymałeś od otoczenia. Która pomaga ci żyć odpowiedzialniej? Która staje się zbyt ciasna?

Dzień 10 — Imię jako działanie. Wybierz jedno słowo, które nazywa wartość, a nie pozycję: „uważny”, „rzetelny”, „życzliwy”, „odważny”. Nie powtarzaj go jako zaklęcia. Wykonaj drobny czyn, który nada mu rzeczywistą treść. Zapisz, czy był trudniejszy, niż przewidywałeś.

Dzień 11 — Otrzymane dziedzictwo. Przypomnij sobie zachowanie, umiejętność albo zdanie przekazane ci przez kogoś przed laty. Jak wpływa dziś na twoje decyzje? Czy warto przekazać je dalej w tej samej postaci, czy świadomie zmienić?

Dzień 12 — Ślad. Zrób coś niewielkiego, z czego realnie skorzysta inna osoba: uporządkuj wspólną sprawę, udziel potrzebnej informacji, dotrzymaj odkładanej obietnicy. Nie informuj nikogo, że wykonujesz ćwiczenie duchowe. Pozwól działaniu pozostać działaniem.

Dzień 13 — Mój nieznany los. Zapisz dwie rzeczy, na które masz wpływ, dwie zależne częściowo od innych i dwie pozostające poza twoją kontrolą. Wybierz jedno odpowiedzialne działanie w pierwszej grupie. Nie próbuj manipulować trzecią.

Dzień 14 — Powrót z drogi. Przeczytaj zapiski z całych dwóch tygodni. Zaznacz jeden moment, gdy zmieniłeś interpretację, i jeden, gdy zmieniłeś zachowanie. Odpowiedz: które rozróżnienie rzeczywiście przydało mi się poza kartką? Które było jedynie ładnym zdaniem? Wybierz jedną praktykę, którą warto zachować bez narzucania sobie obowiązkowego programu.

Strona PDF 87

36. Dziennik powrotu

Prowadząc dziennik, nie oceniaj się punktami. Nie każda praktyka zakończy się sukcesem. Porażka może dostarczyć dokładniejszej wiedzy niż zachwyt. Najważniejsze, aby zapis pozwalał odróżnić fakt od interpretacji i decyzję od jej skutku.

Data i sytuacja: opisz konkretnie, co się wydarzyło. Unikaj określeń takich jak „wszyscy”, „zawsze” i „nigdy”, jeśli nie potrafisz ich uzasadnić.

Słowo z tekstu: wybierz jedną frazę lub motyw: droga, kruk, imię, czas, dar, dom, potomkowie.

Mój odczyt: co ten motyw przywołał w twoim doświadczeniu? Pamiętaj, że jest to twoja interpretacja.

Możliwa alternatywa: co jeszcze mogłoby wyjaśniać daną sytuację? Czy istnieje fakt, którego nie uwzględniłeś?

Działanie: co postanowiłeś zrobić? Zapisz czynność możliwą do zaobserwowania, a nie samą intencję.

Powrót: jaki był rezultat? Czy komuś pomogłeś albo utrudniłeś życie? Czy teraz widzisz sytuację inaczej? Jaką korektę możesz wprowadzić?

Nie ma potrzeby spisywać tego każdego dnia przez lata. Największą wartość dziennik zyskuje wtedy, gdy wracamy do zapisów po czasie. Dopiero wówczas możemy zauważyć, jak bardzo zmieniły się nasze opowieści o tej samej sytuacji. Pamięć bywa twórcza; zapis przypomina, co kiedyś naprawdę uważaliśmy za pewne.

Strona PDF 88

CZĘŚĆ VIII

ATLAS POWIĄZAŃ

Strona PDF 89

37. Słownik pojęć i rozróżnień

Enlil. Jedno z najważniejszych bóstw sumeryjskich, związane z władzą i rozstrzyganiem losów. W opowieści przybiera postać kruka. Jego historycznej roli nie należy utożsamiać z pojęciem „Wszechświata”, „podświadomości” ani z psychologicznym archetypem bez wyraźnego oznaczenia współczesnej analogii.

Nam-zid-tara / Namzitarra. Bohater dawnej opowieści związany ze
służbą kapłańską. Imię uczestniczy w sumeryjskiej grze znaczeń
odnoszących
się
do
dobrego/prawdziwego
rozstrzygnięcia
losu.
Współczesne transliteracje różnią się szczegółami zapisu.

Enmešara. Bóstwo wspomniane w wersach 17–18, związane z mitologicznym konfliktem dotyczącym pozycji Enlila. Interpretacja tych wersów jest przedmiotem sporu badawczego.

Kruk (uga).* Ptak w którego postać przemienia się Enlil. W komentarzu literackim jest figurą spotkania z nieoczekiwanym. Nie stanowi podstawy do praktyki wróżenia z ptasich zachowań.

Gudu(g). Określenie kapłana lub funkcji kapłańskiej; utwór łączy Nam-zid-tarę z takim środowiskiem. Dokładne zakresy funkcji zmieniały się historycznie.

Prebenda świątynna. Uprawnienie do określonej służby i związanych z nią świadczeń lub dochodów; w literaturze naukowej wiązana z finałem opowieści, także w kontekście dziedziczenia.

Los (nam i związane wyrażenia).* Kategoria istotna dla języka
sumeryjskiego
oraz
gry
słów
w
utworze.
Nie
jest
prostym
odpowiednikiem współczesnego pojęcia nieuchronnego determinizmu.

Rozpoznanie. W części historycznej — umiejętność identyfikacji ukrytego bóstwa; w Ontomistyce — refleksyjna praca uwagi, pamięci i gotowości do korekty.

Ontomistyka.
Autorski
termin
Martina
Novaka na określenie
literacko-filozoficznego badania doświadczenia istnienia w zetknięciu z
pytaniami o obecność, świadomość i granice poznania. Nie jest
starożytnym sumeryjskim pojęciem.

Strona PDF 90

Metamistyka. Autorska refleksja nad tym, jak powstają i są uzasadniane opowieści o doświadczeniu tajemnicy; rozróżnia zdarzenie, przeżycie, interpretację i roszczenie do wiedzy.

Transperspektywa.
Metoda
zestawiania
różnych
sposobów
rozumienia bez zacierania ich odmienności. W tym tomie obejmuje
poziom sumeryjskiego źródła, badań historycznych, adaptacji literackiej,
współczesnej filozofii i praktyki.

Metoda Żywego Tekstu. Sześć ruchów: Spotkanie, Rozróżnienie, Odniesienie, Decyzja, Działanie, Powrót. Jej zadaniem jest sprawdzenie, czy lektura prowadzi do odpowiedzialnego zachowania, a nie do jedynie atrakcyjnego poczucia wtajemniczenia.

Strony PDF 91–97

Strona PDF 91

38. Posłowie. Kiedy kruk milczy

Opowieść zaczyna się od głosu. Kończy się jednak czymś trwalszym niż samo brzmienie słów. Kapłan ma odejść z jednego domu, a jego potomkowie powracają w obietnicy do innego. W tym przejściu zamyka się napięcie całego dzieła: pojedyncze doświadczenie pozostaje chwilą, lecz jego następstwa mogą rozciągać się dalej niż życie człowieka.

W naszym traktacie powracaliśmy do kruka tyle razy, że łatwo byłoby uczynić z niego najważniejszą postać. Jednak kruk nie jest centrum opowieści. Jest przerwaniem rutyny, które ujawnia zdolność człowieka do odpowiedzi. Gdyby ptak pozostał jedynym tematem, cała historia stałaby się zbiorem symbolicznych skojarzeń. Tymczasem w jej zakończeniu nie ma ptaka. Jest dom, służba, przyszłość i ludzie, którzy przyjdą po nas.

To ważna lekcja także dla współczesnego pisania o mistyce. Najłatwiej zachwycić się momentem niezwykłym. Trudniej uczynić z niego początek uczciwego życia. Wiele rzeczy potrafi nas poruszyć: zdanie w książce, krajobraz, sen, spotkanie, wspomnienie. Ale poruszenie jest początkiem, nie świadectwem ostatecznej prawdy. Jeśli nie zmienia naszej uważności wobec innych, pozostaje prywatnym zdarzeniem, któremu nadaliśmy wielkie imię.

Dlatego po lekturze nie będziemy wypatrywać kruków. Nie trzeba szukać ich na dachach ani dopatrywać się w każdym ptasim okrzyku wiadomości. Wystarczy wrócić do najzwyklejszych pytań. Skąd przychodzę? Dlaczego się spieszę? Co posiadam i czemu to służy? Jak traktuję swoje imię? Co otrzymają po mnie inni — nie tylko w przedmiotach, lecz także w sposobie życia? Jeśli odpowiemy na choć jedno z nich dokładniej niż wcześniej, dawna opowieść wykonała współczesną pracę bez udawania, że została napisana dla naszej epoki.

Kruk milczy. Nie wiemy, czy odleciał, czy pozostał na murze, czy starożytny narrator przestał o nim mówić, bo już go nie potrzebował. Właściwie nie ma to znaczenia. Człowiek, który wraca do domu, musi teraz postawić własny krok. Żaden symbol nie przejdzie drogi za niego. Żadne imię nie wykona powierzonych mu zadań. Żaden majątek nie powstrzyma czasu. A jednak pośród tych granic pozostaje możliwość, by działać z większą uwagą.

Strona PDF 92

Być może właśnie to jest najmniej widowiskową tajemnicą ludzkiego losu: nie obietnica, że poznamy całe przeznaczenie, lecz zdolność, by nie oddawać własnego dnia bezmyślnemu pośpiechowi. Człowiek spotkał coś, czego nie oczekiwał, i na chwilę stał się słuchaczem. Teraz może wrócić do swojej codzienności. Ale jeśli wróci naprawdę, a nie tylko przejdzie przez nią jak dawniej, pytanie z drogi będzie mu jeszcze towarzyszyło.

Strona PDF 93

39. Podstawa tekstowa i bibliografia

Tekst podstawowy: The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature (ETCSL), University of Oxford, Enlil and Nam-zid-tara, c.5.7.1, sumeryjska transliteracja: https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=c.5.7.1 ; tłumaczenie angielskie ETCSL: https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section5/tr571.htm . Numeracja 1–27 opiera się na tym korpusie. Tekst udostępnia listę poświadczających go tabliczek i literaturę źródłową. Polska wersja w części I jest interpretacyjnym ujęciem sensu źródła, a nie niezależnym przekładem filologicznym. Źródłem porównawczym była także chroniona prawem autorskim angielska wersja ETCSL; nie reprodukujemy jej tekstu.

Sposób cytowania korpusu ETCSL: J. A. Black, G. Cunningham, E. Flückiger-Hawker, E. Robson, J. Taylor i G. Zólyomi (red.), The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, Oxford, 1998–2006, https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/credits.htm .

Kontekst bóstwa: Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses / ORACC, hasło Enlil/Ellil: https://oracc2.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/enlil/index.html .

Warianty i mowa o przemijaniu: Cohen, Yoram, „‘Enlil and Namzitarra’: The Emar and Ugarit Manuscripts and a New Understanding of the ‘Vanity Theme’ Speech”, Revue d’Assyriologie et d’Archéologie Orientale 104 (2010), s. 87–97, DOI: 10.3917/assy.104.0087. Opis bibliograficzny i abstrakt: https://cris.tau.ac.il/en/publications/enlil-and-namzitarra-the-emar-and-ug arit-manuscripts-and-a-new-un/ .

Kruk, język i gra imienia: Noegel, Scott B., „When Animals Speak”, Journal of Ancient Near Eastern Studies 34 (2020), s. 107–135, zwłaszcza s. 115–118: https://faculty.washington.edu/snoegel/PDFs/articles/noegel-animals-spe ak-janes-34-2020.pdf . Autor omawia m.in. wcześniejsze interpretacje Miguela Civila, H. L. J. Vanstiphouta i Jerrolda Coopera.

Strona PDF 94

Przemijanie w mezopotamskiej literaturze mądrościowej: Viano, Maurizio, „The Vanity Theme and Critical Wisdom in Mesopotamian Literature”, Altorientalische Forschungen 50/2 (2023), s. 237–256, DOI: 10.1515/aofo-2023-0016. Tekst podkreśla elastyczność motywu przemijania i konieczność uwzględnienia kontekstu konkretnego dzieła.

Podstawa wcześniejszej edycji: Civil, Miguel, „Enlil and Namzitarra”, Archiv für Orientforschung 25 (1974–1977), s. 65–71 (wskazane także w bibliografii ETCSL). Nie przeprowadzono w tej wersji książki samodzielnej kolacji tabliczek klinowych z ich fotografiami; przy publikacji filologicznego przekładu konieczna byłaby dodatkowa kontrola translatorska wersów 17–22. W tej książce nie zamieszczono reprodukcji tabliczek.

Charakter wydawnictwa: Opracowanie literacko-filozoficzne oparte na historycznym utworze sumeryjskim. Zawiera polskie ujęcie znaczenia 27 wersów, literacką adaptację, eseje oraz współczesne praktyki. Nie jest akademickim wydaniem krytycznym ani rekonstrukcją historycznych praktyk rytualnych.

Strona PDF 95

Strona PDF 96

Strona PDF 97