Zagadki Mądrości

Strony PDF 1–10

Strona PDF 1

ZAGADKI MĄDROŚCI

Odwaga myślenia wobec losu

Na motywach średnioperskiej opowieści Mādayān ī Jōšt

ī Friyān

Martin Novak

BIBLIOTEKA DUSZY

Strona PDF 2

Redakcja: Biblioteka Duszy Korekta: Biblioteka Duszy Skład i układ: Biblioteka Duszy Projekt okładki: Biblioteka Duszy Wydanie I Wydawca: SubProfit Książka jest chroniona prawem autorskim. Wszelkie udostępnianie osobom trzecim, rozpowszechnianie i publikowanie, kopiowanie i przetwarzanie jest nielegalne i podlega odpowiednim sankcjom.

Książka może zawierać treści dotyczące zdrowia, pracy z umysłem, podejmowania decyzji finansowych oraz praktyk rozwoju osobistego i duchowego. Pomimo najwyższej staranności w przygotowaniu materiału, zawarte w niej informacje nie mogą być traktowane jako porady medyczne, psychologiczne, finansowe, prawne ani jakiekolwiek inne profesjonalne zalecenia.

W żadnym wypadku nie należy traktować zawartych w książce ćwiczeń, metod, sugestii lub interpretacji jako zamiennika konsultacji z lekarzem, terapeutą, psychologiem, doradcą prawnym, finansowym czy inną uprawnioną osobą posiadającą formalne kwalifikacje. Wszelkie decyzje dotyczące zdrowia, leczenia, terapii, finansów, życia zawodowego i osobistego muszą być podejmowane wyłącznie po bezpośredniej konsultacji z odpowiednim specjalistą lub specjalistką.

Podjęcie jakiejkolwiek praktyki opisanej w tej książce odbywa się wyłącznie na własną odpowiedzialność Czytelniczki lub Czytelnika. Autor oraz Wydawca w żadnym zakresie nie ponoszą odpowiedzialności za skutki zdrowotne, emocjonalne, psychiczne, prawne, finansowe ani jakiekolwiek inne mogące wyniknąć z zastosowania opisanych tu treści.

Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości co do swojej kondycji psychicznej, zdrowotnej lub sytuacji życiowej – nie rozpoczynaj praktyk opisanych w książce bez wcześniejszej, indywidualnej konsultacji ze specjalistą.

Strona PDF 3

Strona PDF 4

Spis treści

Prolog. Człowiek, od którego zażądano odpowiedzi

Część I. Opowieść o próbie

1. Miasto tych, którzy rozwiązywali zagadki

2. Pod dywanem

3. Pierwsza odpowiedź: pozostać przy życiu

4. Stworzenia, które mówią inaczej

5. Głód, przemijanie i rachunek dni

6. Dziesięć liczb i jedno milczenie

7. Gdy umysł staje się zimniejszy od śniegu

8. Głos kobiety i cena prawdy

9. Zagadka oracza

10. Trzy pytania odwróconego losu

Część II. Komentarze o odwadze sądu

11. Pytanie jako narzędzie władzy

12. Wiedza pod groźbą utraty

13. Myśleć przeciwko gotowej odpowiedzi

14. Znaczenie, które zależy od życia

15. Bogactwo, które można oddać

16. Gdzie kończy się triumf rozumu

Część III. Ontomistyka

17. Istnienie, które poprzedza odpowiedź

18. Prawda bez gwarancji ocalenia

19. Świat jako zagadka, człowiek jako świadek

20. Próg między pewnością a zaufaniem

Część IV. Metamistyka i Transperspektywa

21. Wysłannik, głos, interpretacja

22. Pułapka sensu doskonałego

23. Dziedzictwo i sprzeciw

Strona PDF 5

Część V. Metoda Żywego Tekstu

24. Sześć ruchów praktyki

25. Dwadzieścia jeden dni samodzielnego sądu

Część VI. Atlas źródła

26. Trzydzieści trzy zagadki: mapa świadectwa

27. Trzy pytania Jōšta i ciemna strona zakończenia

28. Słownik, bibliografia i nota edytorska

Strona PDF 6

Prolog. Człowiek, od którego zażądano odpowiedzi

Przez wiele lat wyobrażałem sobie mądrość jako spokojne zajęcie. Widzę człowieka nad księgą, lampę postawioną przy krawędzi stołu, przedmioty nieruchome na półkach. Pytanie może dojrzewać, odpowiedź może poczekać. Jeśli zdanie nie jest jasne, wolno przeczytać je jeszcze raz. Jeśli pewność okazuje się przedwczesna, można wyjść na ulicę, popatrzeć na drzewa i wrócić do rozważania inną drogą. W tej wizji rozum ma prawo do czasu.

Stara irańska opowieść odbiera mu to prawo. Do miasta przychodzi człowiek, dla którego pytanie jest odmianą miecza. Zadaje zagadki, a za pomyłkę odbiera życie. Przed jego sądem stają inni: pobożni, uczeni, ludzie przekonani o wartości poznania. Prawidłowa odpowiedź przestaje być spokojnym rozstrzygnięciem niejasności. Staje się szczeliną, przez którą trzeba przejść, nim zatrzaśnie się ściana.

Młody bohater tej opowieści, Jōšt z rodu Frijānów, wchodzi do domu przeciwnika, który potrafi obrócić w broń także samą formę rozmowy. Jest tu więcej niż konkurs inteligencji. Pytania dotyczą rzeczy małych i wielkich, zwierząt, jedzenia, starości, nieba, życia sprawiedliwego, ludzkiego ciała, dobrego króla i bogactwa. Jedna z najważniejszych odpowiedzi nie dotyczy rzeczy odległych, lecz tego, dlaczego człowiek powinien jeszcze pozostać w świecie. Kiedy chodzi o życie, nawet obraz raju może okazać się pułapką.

Możemy dziś uważać opowieść za egzotyczną. Nie znamy czarnoksiężników przychodzących pod mury miasta z armią słoni. Znamy jednak pytania, w których odpowiedź z góry uznano za winę. Znamy rozmowy, kiedy prawo do namysłu zostało odebrane, a milczenie odczytano jako zgodę. Znamy wewnętrzne sądy, przed którymi stajemy bez świadków: powinienem zostać czy odejść, powiedzieć prawdę czy ocalić spokój, zaufać doświadczeniu czy pamięci, przyjąć wyrok czy zakwestionować regułę.

Najpierw wydaje się, że siłą Jōšta jest znajomość poprawnych odpowiedzi. Z biegiem opowieści widzimy coś trudniejszego. Potrafi rozpoznać, że miejsce zadawania pytań nie jest neutralne. Potrafi rozpoznać, że pytanie o niebo może być próbą zamknięcia przyszłości na ziemi. Potrafi wreszcie przejąć głos, który dotąd należał do oprawcy. Właśnie ta ostatnia przemiana stanie się osią naszego traktatu.

Strona PDF 7

Mądrość osiąga dojrzałość nie wtedy, gdy odpowiadamy na wszystko, lecz gdy odzyskujemy zdolność rozpoznania, na jakie pytania warto odpowiadać i jakie trzeba postawić samemu.

To opowieść o życiu wobec warunków, których nie wybraliśmy; o poznaniu ograniczonym, lecz zdolnym do czynu; o milczeniu będącym niekiedy odmową, niekiedy początkiem słuchania. Czytelnik otrzyma przestrzeń, w której pytanie można wyjąć z dłoni tego, kto nim grozi, i przyjrzeć mu się na nowo.

Strona PDF 8

CZĘŚĆ I

OPOWIEŚĆ O PRÓBIE

Swobodna
adaptacja
literacka
oparta na znanych motywach
historycznego utworu. Dialogi i obrazy psychologiczne stanowią twórcze
dopowiedzenia autora.

Strona PDF 9

1. Miasto tych, którzy rozwiązywali zagadki

Miasto nosiło nazwę, która brzmiała niemal jak obietnica: Miasto Rozwiązywaczy Pytań. W opowieściach ludzie nadawali miejscom nazwy od tego, co uznawali za swoją największą cnotę. Miasta kupców słynęły z wymiany, miasta ogrodników z wody prowadzonej wąskimi kanałami, a to miasto z rozmowy. Podobno można było tu znaleźć człowieka zdolnego objaśnić różnicę między znakiem a rzeczą, między prawem a zwyczajem, między jasnością dnia a rozświetleniem umysłu. Tak przynajmniej mówiono, zanim pojawił się Acht.

Nie przybył po odpowiedź. Przybył, aby zamknąć wszystkim usta. Z jego obozu podnosił się kurz; w opowieści podążają za nim tysiące ludzi, a nad ulicami wisi groźba zniszczenia. Zapowiada, że miasto zostanie zdeptane, jeśli nie znajdzie się ktoś zdolny rozwiązać jego zagadki. Przedstawił przemoc jako egzamin. Dzięki temu każda śmierć mogła uchodzić w jego oczach za konsekwencję czyjejś niewiedzy, a nie za jego własny wybór.

Na rynku stali ludzie, którzy przez całe życie uczyli się odróżniać prawdę od pozoru. Kiedy przyniesiono wiadomość o pierwszych zabitych, wielu zaczęło powtarzać nazwy ksiąg, lecz żaden z tytułów nie przywracał oddechu tym, którzy padli. W kącie podcienia siedział starzec, dawny nauczyciel pisma. Patrzył na dłonie młodych i mówił, że trudniej je nauczyć odwagi niż zapamiętywania. Jeden z uczniów odpowiedział mu, że ten, kto przegra, nie będzie już mógł doskonalić żadnej z tych umiejętności.

Wtedy padło imię Jōšta. W historycznej opowieści jest on młodym człowiekiem z rodu Frijānów, tym, którego wiedza i wierność religijnemu prawu czynią godnym stanięcia przed czarnoksiężnikiem. Nie uczynimy z niego współczesnego buntownika odrzucającego własną tradycję. Wykształcił się właśnie w niej. To jego świat pojęć, obrzędów, duchowych opiekunów i ludzkiej odpowiedzialności. Ale tradycja, aby go ocalić, musi być czymś więcej niż pamięcią gotowych zdań.

W naszej opowieści Jōšt nie pyta najpierw, ile trzeba znać odpowiedzi. Pyta, czy wolno człowiekowi odmówić udziału w takim konkursie. Starzec patrzy na niego długo. Nie dlatego, że nigdy nie spotkał tego pytania. Dlatego, że wreszcie zostało wypowiedziane na głos. Zwycięski myśliciel mógłby znać sto rozwiązań, a nadal pozostawać więźniem cudzej gry. Wolny myśliciel musi dostrzec, kto ustalił zasady.

Strona PDF 10

Jōšt idzie więc nie jako ten, kto uznaje prawo Achta do zabijania, lecz jako ten, kto chce przerwać zabijanie. Motyw jego przystąpienia do próby można rozumieć jako czyn wywiedziony z troski o innych. Taka odwaga jest bardziej wymagająca niż chęć udowodnienia swojej przewagi. Dla własnej sławy można zaryzykować bardzo wiele. Dla życia nieznajomych trzeba najpierw uznać, że ich los jest związany z naszym.

Przed bramą chłopiec zatrzymuje się i patrzy na drogę. Miasto leży za nim. Gdyby zawrócił, jego lęk byłby zrozumiały; gdyby poszedł dalej, jego zwycięstwo wcale nie było pewne. Rozum nie obiecuje ocalenia. Pozwala tylko rozpoznać, co czyni się świadomie. Jōšt przekracza próg, niosąc ze sobą pamięć tych, którzy nie mieli szczęścia wyjść od Achta żywi.

Strony PDF 11–20

Strona PDF 11

2. Pod dywanem

Dom Achta wyglądał jak miejsce przygotowane do rozmowy. Położono dywany, przyniesiono poduszki, wskazano gościowi miejsce. Mogłoby się wydawać, że tyran okazuje szacunek regułom sporu. W dawnym utworze jest jednak coś, co z pozoru nie dotyczy intelektu: pod dywanem i w poduszkach ukryto materię zmarłych. Dla zaratusztriańskiego bohatera zetknięcie z nią grozi rytualną nieczystością i utratą duchowej ochrony. Jōšt rozpoznaje podstęp, odmawia zajęcia miejsca i żąda wymiany przedmiotów.

Ten szczegół można czytać wyłącznie w jego religijnym kontekście.
Wówczas będzie świadectwem świata, w którym czystość rytualna
posiadała określoną wagę. Można także — świadomie przechodząc na
poziom
literackiej
interpretacji
—
potraktować
go
jako
obraz
rozpoznawania ukrytych warunków rozmowy. Przeciwnik chce, aby
młody człowiek zasiadł do egzaminu na gruncie już wcześniej
skażonym. Tym samym wynik ma zostać przesądzony, zanim zostanie
postawione pierwsze pytanie.

Jōšt nie daje się ponaglić. Prosi o nowe nakrycie. Gospodarz je przynosi. Potem młodzieniec odmawia poduszki. Acht znów musi zmienić przygotowaną scenerię. To chwile niemal komiczne: człowiek mogący wysłać armię do miasta staje się bezradny wobec kogoś, kto nie chce usiąść. Właśnie dlatego te chwile są ważne. Groźba nie wystarcza, aby odebrać rozumowi zdolność rozpoznawania sytuacji.

Przypomnijmy sobie własne stoły negocjacyjne. Kto przynosi dokument i wskazuje miejsce podpisu, może jednocześnie narzucać słownik, w którym konflikt ma zostać rozstrzygnięty. Kto żąda natychmiastowej odpowiedzi, może niepostrzeżenie odebrać możliwość sprawdzenia przesłanek. Kto mówi „wszyscy już się zgodzili”, przesuwa pytanie z prawdziwości na lojalność. W takich chwilach odpowiednikiem odsunięcia poduszki jest prośba o pokazanie założeń, określenie kosztów albo zwyczajne zdanie: „Najpierw ustalmy, czego dotyczy decyzja”.

W literackiej scenie Jōšt dostrzega kurz na krawędzi dywanu. Nie jest to kurz drogi. Myśli o poprzednich gościach, dla których przygotowano to samo miejsce. Nie wie, czy ich pytania brzmiały identycznie.

Strona PDF 12

Wie tylko, że siedzieli tu ludzie, którzy nie mogli przewidzieć, jak szybko ich wiedza stanie się bezsilna. Ich nieobecność nie jest metaforą. Przemoc w opowieści miała ciała.

Młodzieniec czeka, aż wyniesione zostaną wszystkie podejrzane przedmioty. Następnie siada. Nie pokonał jeszcze żadnej zagadki, a przecież już wykonał pierwszy ruch wolności: odmówił przyjęcia warunków ukrytych pod pozorem gościnności. Można znać odpowiedzi i przegrać przez nieuwagę. Można rozpoznać strukturę zagrożenia i dzięki temu w ogóle uzyskać możliwość odpowiedzi.

Strona PDF 13

3. Pierwsza odpowiedź: pozostać przy życiu

Acht rozpoczyna od pytania tak prostego, że człowiek postawiony pod ścianą mógłby uznać je za uprzejmość. Co jest lepsze: raj na ziemi czy raj w niebie? Tradycyjny słuchacz mógłby bez namysłu wskazać doskonalszy świat po śmierci. Właśnie takiej odpowiedzi oczekuje prześladowca. Wcześniej posłużył się nią, aby zabijać. Skoro ktoś oświadczył, że dobro w niebie przewyższa ziemskie życie, tyran stwierdził, że pozwoli mu natychmiast otrzymać to, co najlepsze.

Pytanie nie było więc prośbą o metafizyczną hierarchię. Było zasadzką zbudowaną z poprawnie brzmiącej deklaracji. Rozwiązanie wymagało rozpoznania różnicy między twierdzeniem religijnym a jego nadużyciem w konkretnej sytuacji. Jōšt wybiera raj ziemski. Uzasadnia, że tutaj dokonuje się dobra, od którego zależy dalszy los człowieka. Życie nie jest gorszą poczekalnią na wieczność. Jest miejscem odpowiedzialności.

W naszym literackim obrazie na chwilę zapada cisza. Acht szuka sprzeczności, a młodzieniec patrzy na własne dłonie. Są żywe; potrafią podnieść wodę, zasadzić drzewo, wyciągnąć z ognia cudzy przedmiot. Gdyby zniknęły, żaden z tych czynów już by się nie wydarzył. Dlatego odpowiedź nie jest kapitulacją przed doczesnością. Jest obroną możliwości dobra.

Wiele duchowych formuł można wypowiedzieć w sposób, który odwróci je przeciw życiu. Można głosić, że cierpienie oczyszcza, a następnie lekceważyć cudzy ból. Można mówić o pokorze, a potem domagać się posłuszeństwa wobec przemocy. Można wskazywać dalekie zbawienie, aby odebrać komuś prawo do bezpieczeństwa teraz. Zagadki Achta uczą, że mądrość musi rozpoznawać również intencję tego, kto używa słów.

Acht
wysłuchuje
odpowiedzi.
W
starym
przekazie
reaguje
zaskoczeniem i gniewem; jego pierwsza pułapka zawodzi. Jōšt
zachowuje życie, ale to dopiero początek. Ten epizod pozwala nam
postawić pytanie bardziej niepokojące niż wybór między dwoma rajami:
ilu rzeczy, które brzmią wzniosłe, używamy po to, aby uniknąć
obowiązku troski o żywych?

Zapiszmy na marginesie pierwszą zasadę tej książki: zdanie trzeba badać razem z czynem, który ma ono usprawiedliwić.

Strona PDF 14

To samo zdanie może być modlitwą, argumentem, pocieszeniem albo narzędziem szantażu. Samo brzmienie nie przesądza jego moralnego znaczenia. Myślenie staje się odważne, gdy chce dostrzec różnicę.

Strona PDF 15

4. Stworzenia, które mówią inaczej

Po nieudanej pierwszej zasadzce przychodzą pytania, które wydają się należeć do świata dziecięcych zagadek. Jakie stworzenie, siedząc, jest wyższe niż wtedy, gdy stoi? Co porusza się bez stawiania pełnych kroków? Jakie zwierzę ma dziwną relację między rogiem a zębem? W starym utworze odpowiedzi prowadzą do psa, wróbla i koguta. W ich sąsiedztwie pojawia się rytualne znaczenie ptaka związanego z Sraoszą, strażnikiem czuwania.

W dawnych zagadkach natura pozostaje pełna form, które można odczytywać. Nie chodzi o to, że pies zna prawdę o świecie, lecz że człowiek musi przyjrzeć się temu, co zwyczajne, zanim zawierzy schematowi. Stworzenia nie przyjmują definicji pochodzących z ludzkich kategorii. Wróbel nie maszeruje, choć się przemieszcza. Pies układa ciało inaczej, niż sugerowałoby proste wyobrażenie wysokości. Kogut nie czyta księgi, ale jego głos staje się znakiem poranka.

W naszej scenie Jōšt słyszy za oknem pojedyncze uderzenie skrzydeł. Mógłby nie zwrócić na nie uwagi. Wielkie sprawy zwykle wypełniają spojrzenie tak szczelnie, że drobny ruch zaczyna wydawać się niegodny namysłu. A jednak kolejna odpowiedź przychodzi właśnie z takiego ruchu. Mądrość nie jest własnością pojęć najdonioślejszych. Czasami rodzi się z cierpliwości obserwowania.

Zauważmy różnicę pomiędzy wiedzą encyklopedyczną a uważnością. Pierwsza pomaga przypomnieć sobie nazwę ptaka, jego siedlisko i sposób poruszania. Druga pozwala dostrzec, że pytanie postawione przez przeciwnika ukrywa założenie o tym, czym jest krok. Zmieniając założenie, rozum przestaje błądzić po długiej liście odpowiedzi. Część zagadek nie wymaga dodatkowych wiadomości. Wymaga odmiennego widzenia.

Tak samo bywa w decyzjach. Człowiek pyta, jak wygrać spór, a dopiero po czasie odkrywa, że nie każdy spór wymaga zwycięstwa. Pyta, jak przyspieszyć pracę, choć problemem jest jej kierunek. Pyta, jak zdobyć aprobatę, mimo że najwyższą ceną jest oddanie własnego sądu. Podobnie jak wróbel porusza się inaczej niż wyobrażony piechur, rozwiązanie może pojawić się poza kategorią, w której zostało postawione zadanie.

Strona PDF 16

Jōšt odpowiada, Acht milknie. W literackiej ciszy rodzi się coś, czego nie potrafimy wpisać do tabeli punktów: przeciwnik po raz pierwszy musi przyjąć, że świat zachowuje niezależność od jego woli. Może grozić śmiercią człowiekowi, ale nie może zmusić wróbla, aby ten stawiał kroki zgodnie z wymyślonym regulaminem.

Strona PDF 17

5. Głód, przemijanie i rachunek dni

Kolejne pytania prowadzą Jōšta od narzędzia do stołu, od ciała do nieuchronności czasu. Czarnoksiężnik pyta o mały nóż i mały posiłek, o pełnię i pustkę, o rzecz, którą ludzie usiłują ukryć bez powodzenia. Bohater odpowiada, odwołując się do religijnych praktyk i do obrazu życia człowieka. Najprostsza zagadka z tej grupy dotyczy starości. Można ukryć majątek, pochodzenie, niejedno wspomnienie. Nie sposób całkowicie ukryć przechodzenia przez czas.

W literackiej opowieści Jōšt dotyka dłonią własnej skroni. Jest jeszcze młody, dlatego o starości wie przede wszystkim od innych. Widział człowieka, który zapomniał imię zmarłego brata, i kobietę, która chodziła coraz wolniej, ale potrafiła wskazać wszystkim najkrótszą drogę do studni. Widział twarze gładkie i twarze zapisane trudem. Dopiero w sali Achta rozumie, że starość nie jest wyłącznie właściwością ciała. Jest widoczną obecnością minionego czasu w żywym człowieku.

Pytanie o pełnię otwiera trudniejszą sprawę. Według historycznej odpowiedzi kondycja ziemska oraz los duszy po śmierci współtworzą obraz pełnego, częściowo pełnego i pustego życia. Nie wystarczy więc liczyć dobrobytu, aby ocenić człowieka. Nie wolno jednak automatycznie przekształcać starożytnego podziału w współczesny sąd o ubogich. Bogactwo nie dowodzi cnoty; bieda nie jest dowodem porażki moralnej. Przekład historyczny ujawnia pojęcia swojej epoki. Nasza refleksja musi zachować prawo do pytania o sprawiedliwość tych pojęć.

Acht patrzy na Jōšta z rozdrażnieniem. Młodzieniec znalazł odpowiedź na pytanie o czas, a nie potrafi zatrzymać mijającej godziny. Tyran mógłby powiedzieć: co warta jest wiedza, jeśli pozostajesz śmiertelny? To pytanie trafia w samo serce rozumowania. Człowiek nie zdobywa mądrości po to, aby stać się odporny na los. Zdobywa ją, aby jego ograniczony czas nabrał kierunku. Starzenie przypomina, że poznanie potrzebuje zastosowania, zanim zabraknie sposobności.

Dalej pojawiają się pytania o obowiązki zaniedbane przed śmiercią, o trwanie życia zwierząt i ludzi, o spokojniejszą egzystencję oraz o władcę porównanego do niebiańskiego porządku. Takie odpowiedzi czytamy w kontekście dawnych wyobrażeń: rytualnych, religijnych i przyrodniczych. Antyczne liczby dotyczące okresów ciąży nie są dziś wiarygodnym źródłem biologii.

Strona PDF 18

Co innego odsłaniają jednak jako część literatury: pragnienie, by wielość rzeczywistości zamknąć w systemie, który daje się pamiętać.

W jednej z odpowiedzi szczególne znaczenie ma pokarm uzyskany uczciwą pracą. Dobre jedzenie to nie tylko kwestia smaku. Obejmuje drogę, którą przeszło od pola do stołu. W naszej opowieści Jōšt myśli o człowieku, który po żniwach odłożył część zboża dla sąsiada. Ziarno nie wyglądało inaczej, lecz jego historia zmieniała sens posiłku. Kto pyta, czy posiłek jest dobry, może pytać również o to, czy został komuś odebrany.

W ten sposób pytania Achta nieustannie przekraczają swoje pierwsze brzmienie. Mały nóż wiąże się z obrzędem. Głód z potrzebą ciała. Pełnia z oceną życia. Starość z prawdą, której nie można zasłonić. Pożywienie z pracą. Dobre panowanie z organizacją świata. Jedno pytanie porządkuje widzialną rzecz, inne domaga się określenia wartości. Jōšt nie jest więc tylko sprytnym odgadywaczem. Jest uczestnikiem całego systemu znaczeń, w którym myślenie i życie codzienne nigdy nie były od siebie całkiem oddzielone.

Strona PDF 19

6. Dziesięć liczb i jedno milczenie

Przychodzi zagadka, która zaczyna się od jednego, a kończy na dziesięciu. Jedno, dwa, trzy, cztery — każda liczba otwiera inny obszar. W dawnej odpowiedzi jedno kojarzy się ze słońcem; dwa z wdechem i wydechem; trzy z dobrym myśleniem, mówieniem i działaniem; cztery z elementami żyjącego świata. Następne liczby przywołują królów, świąteczne okresy, duchowe moce, znane postaci, otwory ludzkiego ciała i palce rąk.

Ten odcinek historycznego przekazu ma osobliwą konstrukcję. Numery od trzynastego do dwudziestego drugiego obejmuje jeden ciąg liczbowy, a potem narracja przechodzi do dwudziestej trzeciej zagadki. Nie mamy prawa dopisywać dziewięciu samodzielnych scen, których nie przekazuje wybrana podstawa. W tej książce zachowujemy zagadkę liczbową jako całość i wyjaśniamy osobliwość numeracji w Atlasie. Filologiczna uczciwość jest formą szacunku dla niepełnego świadectwa.

W literackiej sali Acht przestaje uśmiechać się na dźwięk kolejnych cyfr. Początkowo był przekonany, że łatwo wyprowadzi rozmówcę na manowce. Można przecież znaleźć wiele rzeczy, które występują pojedynczo, w parach albo w grupach po siedem. Jōšt nie odpowiada jednak z dowolnego katalogu. Rozpoznaje, że liczby są zawieszone w określonym świecie pojęć. Ich sens zależy od tradycji, w której zagadkę zadano.

Jedno to słońce. Wyobraźmy sobie na chwilę świat, w którym poranek jest nie tylko zmianą oświetlenia, ale potwierdzeniem, że porządek może trwać dalej. Dwa to oddech, ruch naprzemienny, który nie potrzebuje wyjaśnienia, by podtrzymywać życie. Trzy to etyczny rytm myśli, słowa i czynu. Nie wystarcza mówić dobrze, jeżeli działanie niszczy wypowiedzianą obietnicę. Nie wystarcza działać poprawnie, jeśli umysł nieustannie ćwiczy się w pogardzie. W tradycji zaratusztriańskiej te trzy wymiary tworzą fundamentalną formułę odpowiedzialności.

Cztery to woda, ziemia, rośliny i zwierzęta. Zestawienie przybliża świat, w którym człowiek ma żyć, a nie jedynie go policzyć. Pięć i sześć otwierają kalendarz wspólnoty. Siedem przywołuje siły duchowe. Osiem dotyczy tradycji pamięci. Dziewięć zwraca uwagę na ludzkie ciało. Dziesięć kończy się palcami, na których można ponownie odliczyć wszystkie wymienione rzeczy. W pytaniu o kosmos zamknięto więc drogę powrotną do dłoni.

Strona PDF 20

Można wyobrazić sobie Jōšta, który unosi rękę. Nie po to, aby pokazać władzę nad światem, lecz aby uświadomić przeciwnikowi, że nie istnieje jedynie abstrakcyjna liczba. Jest także palec potrzebny do zapalenia lampy, rozdzielenia ziarna, złożenia dłoni do modlitwy albo udzielenia pomocy. Ciało otrzymuje miejsce obok kosmicznego porządku. Również zwyczajny oddech przynależy do obrazu całości.

Nowoczesny człowiek rozpoznaje tu pokusę totalnego systemu. Chciałby mieć jedenaście kategorii, dwanaście zasad, trzydzieści trzy odpowiedzi i jedną mapę, która rozstrzyga wszystko. Rozumowanie symboliczne może być piękne i płodne, ale łatwo pomylić porządek pamięci z porządkiem samego bytu. Liczba pomaga zapamiętać relacje; nie dowodzi, że kosmos został zbudowany według naszego spisu. To jedno z pierwszych miejsc, gdzie Ontomistyka musi poprosić o pomoc Metamistykę.

Jōšt wypowiada ostatnią liczbę i milknie. Czeka, czy Acht zada pytanie następne. W tej chwili umysł nie jest ani pusty, ani pełny. Jest gotowy. Gotowość do nowego pytania bywa ważniejsza od zachwytu nad poprzednią odpowiedzią. Człowiek może domknąć system w głowie, ale świat nadal pozostaje otwarty.

Strony PDF 21–30

Strona PDF 21

7. Gdy umysł staje się zimniejszy od śniegu

Następne zagadki zaostrzają temperaturę opowieści. Co jest zimniejsze od śniegu? Co gorętsze od ognia? Co staje się dobre, gdy opada, stygnie albo umiera? Jōšt odpowiada obrazami moralnymi. Zimniejsze od śniegu jest serce człowieka nikczemnego; więcej ciepła niż płomień może mieć dłoń sprawiedliwego. W dawnej historii pojawia się gwałtowna scena, w której Acht wydaje wyrok na własnego brata, aby sprawdzić odpowiedź. Z takiej próby nie można uczynić niewinnej dekoracji.

Moralne porównania mają szczególną moc, ponieważ wykorzystują rzeczy dostępne zmysłom. Śnieg można dotknąć, ogień zobaczyć, ciężar góry wyobrazić sobie pod stopami. Kiedy mówimy o zimnym sercu, mamy na myśli brak współczucia, nie temperaturę mierzoną przyrządem. W dawnych opowieściach tego rodzaju metafory nieraz przechodzą w cudowność: zło posiada materialną substancję, dobro potrafi ją rozpuścić. Dla literatury jest to obraz przemiany. Dla nauki nie jest to opis właściwości fizycznych ciała.

W naszej adaptacji Jōšt widzi, jak człowiek podnosi dłoń nad płomieniem. Waha się, bo wie, że ogień nie odróżnia intencji. Może ogrzać ubogiego i spalić dom. Sens nie tkwi więc wyłącznie w rzeczy, lecz w relacji między rzeczą, działaniem i skutkiem. Przed tym rozróżnieniem nie uciekniemy, jeśli chcemy poważnie czytać opowieści o dobru i złu.

Jedna z zagadek pyta o to, co jest dobre wtedy, gdy schodzi w dół. Pada odpowiedź: woda. Ogień bywa dobry, gdy stygnie. Tyran — według okrutnego tonu starej opowieści — wtedy, gdy przestaje żyć. Tę ostatnią odpowiedź trzeba odczytać jako część narracji o przemocy i sprawiedliwej odpłacie, nie jako współczesną radę, aby rozwiązywać konflikty zabijaniem. Świat historycznego utworu różni się od naszego także w rozumieniu kary i uprawomocnionej siły.

W pytaniu o to, co cięższe od góry, odpowiedzią stają się fałsz i brak szacunku. O ostrzejszy niż nóż — język. Słodszy niż miód jest dla rodziców pomyślny los dziecka. Płodniejsza od tłuszczu owczego ogona okazuje się żyzna ziemia; hojność i sprawiedliwość otrzymują odpowiedniki w boskich lub anielskich mocach tradycji. Te obrazy nie budują współczesnego systemu pojęć.

Strona PDF 22

Stawiają jednak trafne pytania o skalę ludzkiego doświadczenia: jak zważyć kłamstwo, skoro nie ma masy, i czym zmierzyć wyśmianie kogoś, kto nam zaufał?

Acht ma nad ludźmi przewagę cielesną, polityczną i symboliczną. Tymczasem Jōšt odpowiada z innej skali. Mówi mu, że jest ciężar, którego nie udźwignie armia. Jest cięcie, którego nie widać na skórze. Jest ciepło, którego nie daje rozpalone drewno. Tyran może kontrolować narzędzia, lecz nie całą przestrzeń znaczenia. W tym rozszczepieniu otwiera się nadzieja, choćby maleńka: można bronić ludzkiej godności bez zwycięstwa militarnego.

Nie wolno jednak idealizować metafor. Słowa mogą ranić, lecz fizyczna rana pozostaje fizyczna. Nie istnieje wielkie duchowe uzasadnienie, które unieważnia czyjś ból. Jeśli ta opowieść ma uczyć odwagi, musi pamiętać także o tych, którzy nie zostali ocaleni dzięki poprawnej odpowiedzi. Mądrość nie polega na znalezieniu pięknego zdania usprawiedliwiającego cierpienie. Polega na dostrzeżeniu, jak język wpływa na czyny, i na ograniczaniu szkody, kiedy jest to możliwe.

Strona PDF 23

8. Głos kobiety i cena prawdy

Dawna opowieść ma epizod szczególnie trudny dla współczesnego czytelnika. Acht pyta o kobiecą przyjemność i pragnie potwierdzenia własnego wyobrażenia. Jōšt odpowiada zgodnie z normą małżeńską swojej tradycji. Spór zostaje przekazany Hufrih, żonie Achta i siostrze Jōšta. Kobieta wypowiada słowo, które tyran uznaje za korzystne dla przeciwnika, i ginie z jego ręki. Historia ujawnia związek między prawdą, zależnością i przemocą w domu.

Nie trzeba usprawiedliwiać historycznej odpowiedzi o tym, co rzekomo stanowi największą przyjemność wszystkich kobiet. Żadna jedna formuła nie obejmie ludzkiego doświadczenia. Równie ważna jest sama forma sceny: mężczyźni pytają o kobiety, a kobieta zostaje postawiona przed rozstrzygnięciem, które może ją kosztować życie. Dla współczesnej lektury najistotniejszy staje się więc nie rzekomy uniwersalny sąd o naturze kobiecej, lecz odebranie rozmówczyni bezpieczeństwa wypowiedzi.

W naszej adaptacji Hufrih wie, że każde jej słowo będzie przeliczone na przewagę. Nie bierze udziału w wolnej rozmowie. Z jednej strony stoi brat, z drugiej człowiek, z którym związano jej los. Zanim wypowie odpowiedź, spogląda na naczynie z wodą. Widzi drżenie odbitego światła i rozumie, że pytanie przyszło do niej z dwóch różnych stron, ale żadna nie pyta, co rzeczywiście czuje. Jej słowa stają się dowodem w cudzej sprawie.

Ta scena zmienia ton książki. Do tej pory można było podziwiać młodzieńca, który ocala dzięki zdolności rozwiązywania zagadek. Teraz okazuje się, że nie każdy uczestnik ma takie samo prawo do ocalenia. Mądrość Jōšta nie powstrzymuje wszystkich krzywd. Zwycięstwo jednej osoby może sąsiadować z utratą innej. W tym pęknięciu mieści się pytanie o moralną cenę narracji heroicznej.

Wyobraźmy sobie, że stara opowieść mogłaby na chwilę przerwać własny bieg. Niech Jōšt zapyta nie o to, kto wygrał zagadkę, lecz kto ponosi konsekwencje jej postawienia. Niech Acht usłyszy pytanie, którego nie potrafi zredukować do poprawnej lub niepoprawnej odpowiedzi: dlaczego czyjaś szczerość jest dla ciebie groźbą? To pytanie w naszej książce pozostaje autorskie; nie pochodzi ze średnioperskiego tekstu. Wyprowadza nas jednak ku jego etycznemu centrum.

Strona PDF 24

W tym miejscu warto odrzucić niebezpieczną pokusę, aby śmierć Hufrih potraktować wyłącznie jako ofiarę konieczną do zwycięstwa dobra. Świat może obfitować w historie, które każą jednostkom ginąć po to, by inni mogli uzyskać sens. Odpowiedzialna lektura widzi jednostkę przed symbolem. Tragedia kobiety nie jest po prostu kolejnym znakiem w równaniu. Jest zakwestionowaniem samej idei konkursu, w którym można rozstrzygać cudze życie.

Acht nie utracił jeszcze zdolności zadawania pytań, ale ujawnił rzecz istotną: boi się wolnego głosu. Tyran pragnie prawdy jedynie wtedy, gdy jej wynik wcześniej wyznaczył. Gdy rzeczywistość nie zgadza się z jego obrazem, uderza w rzeczywistość. Rozum Jōšta może go pokonać na polu zagadek; nasze zadanie jest szersze. Musimy nauczyć się rozpoznawać sytuacje, w których sam sposób pytania staje się przemocą.

Strona PDF 25

9. Zagadka oracza

Acht przedstawia obraz stworzenia, którego budowa wydaje się
niemożliwa. Opis jest tak splątany, że nawet Jōšt nie znajduje
natychmiastowego rozwiązania. Prosi o chwilę odejścia. W historycznej
narracji przychodzi do niego pomoc duchowa: wysłannik Nērjōsang
przynosi odpowiedź od Ohrmazda. To, co wydawało się potworem,
okazuje się człowiekiem orzącym ziemię wraz z parą wołów.

W literackiej scenie młodzieniec siada na kamieniu za domem. W ciszy słyszy własny oddech, lecz nie potrafi uspokoić myśli. W jego pamięci obrazy nakładają się na siebie: zwierzęta, uprząż, ręce, bruzdy, drewniany pług, ciężar, który przesuwa się przez pole. Każdy element z osobna jest zwyczajny. Połączone w języku przeciwnika tworzą rzecz obcą. Jōšt zaczyna rozumieć, że zagadka nie opisuje jednego dziwnego ciała, ale współdziałanie kilku istnień.

Dawny tekst przypisuje rozwiązanie boskiej pomocy i przybyciu posłańca. Nie wolno nam redukować tego epizodu do nowoczesnego ćwiczenia psychologicznego i udawać, że jego religijny sens jest zbędny. Jednocześnie można postawić obok niego pytanie epistemologiczne. Skąd człowiek wie, że głos, który słyszy jako pomoc, jest godny zaufania? Według opowieści Jōšt przez chwilę wątpi, czy nie ma do czynienia z podszeptem istot wrogich. Pomoc musi zostać rozpoznana, a nie tylko usłyszana.

To jeden z najważniejszych momentów dla naszej Metamistyki. Doświadczenie pojawia się jako coś przeżytego: głos, poruszenie, odpowiedź, nagłe zrozumienie. Interpretacja nadaje mu pochodzenie. Tradycja mówi o Nērjōsangu; współczesny psycholog rozważyłby pracę nieświadomych skojarzeń; filozof pytałby o warunki uzasadnienia przekonania. Żadna z tych perspektyw nie musi udawać jedynego opisu całej rzeczywistości. Ich odmienność jest faktem, który powinniśmy umieć utrzymać.

Jōšt wraca do sali. Odpowiada: to człowiek przy pracy z wołami. Pod pytaniem o potwora odsłania się codzienność rolniczej wspólnoty. Narzędzie i żywa istota, ziemia i wysiłek, człowiek i zwierzę tworzą jeden obraz działania. Zagadkę rozwiązano przez wyjście poza oczywisty podział na oddzielne przedmioty. Świat nie musi być tajemniczy dlatego, że jego części są niespotykane. Może być tajemniczy także dlatego, że zwykłe części wiążą się ze sobą w sposób, którego nie dostrzegamy.

Strona PDF 26

Acht traci na chwilę pewność. Według historycznej narracji jest oszołomiony na kilka dni. W tej przerwie widać granicę jego władzy. Nie zdołał przewidzieć wszystkich sposobów, w jakie sens może powrócić do rozmowy. W naszej opowieści Jōšt nie cieszy się z jego upokorzenia. Myśli o polu, na którym jutro znowu będzie trzeba orać. Właściwa odpowiedź nie sprawi, że ziemia sama wyda plon. Wiedza pozostaje początkiem pracy, nie jej zastępstwem.

Strona PDF 27

10. Trzy pytania odwróconego losu

Ostatnie zagadki tyrana dotyczą tego, jaki koń jest dobry, co potrafi się palić pomimo wilgoci, jaki władca zasługuje na pochwałę oraz ile bogactwa posiada sam Jōšt. Najbardziej przejmująca okazuje się odpowiedź o bogactwie: należy do człowieka to, co rzeczywiście spożyje, czym się okryje i co ofiaruje potrzebującym. Nie jest to współczesna teoria ekonomiczna. Jest moralnym przesunięciem perspektywy z posiadania na użytek i dar.

Po ostatniej odpowiedzi rozmowa zmienia kierunek. Jōšt ogłasza, że teraz to on postawi trzy pytania. Dotyczą wartości ziemi przeznaczonej pod wysiew, pracy wołu orzącego oraz zasługi przypisywanej określonej praktyce małżeńskiej w dawnym porządku zaratusztriańskim. Trzeciego tematu nie można po prostu przenieść do dzisiejszych norm: wiąże się z historyczną instytucją pokrewieństwa i małżeństwa zwaną xwēdōdah, której interpretacja jest przedmiotem badań. Nasza książka odnotowuje jego obecność w źródle, bez jakiegokolwiek zalecania relacji kazirodczych.

Acht nie znajduje odpowiedzi. Ucieka się do podstępu, prosi o chwilę odejścia, po czym w historycznej opowieści udaje się do świata demonów. Tam także nie otrzymuje pomocy. Aryman odmawia wyjawienia odpowiedzi, ponieważ prawda zagroziłaby jego własnemu porządkowi. Potem tyran wraca i zostaje zabity. Przekaz zamyka się triumfem Jōšta oraz moralnym zwycięstwem sił dobra.

Czy nasz traktat może zatrzymać się na takim finale? Tylko pod warunkiem, że nie przemilczy jego niepokoju. Człowiek, którego chcieliśmy ocalić przed przemocą pytań, ostatecznie wykorzystuje podobną zasadę wobec przeciwnika. Historyczna opowieść postrzega to jako sprawiedliwy obrót losu. Dla współczesnej refleksji jest to okazja, aby rozróżnić ocalenie przed przemocą od naśladowania przemocy. Bohater może pozostać bohaterem swojej tradycji, podczas gdy czytelnik otrzymuje prawo do oceny samej reguły.

W naszej ostatniej scenie sala opustoszała. Dywany leżą bez ruchu. Z zewnątrz dochodzi odgłos otwieranych kramów. Nie ma już nikogo, kto rozstrzygałby o życiu ludzi przy pomocy zagadek. Jōšt wychodzi na ulicę i widzi chłopca, który próbuje dowiedzieć się, dlaczego cień jednej ściany jest dłuższy niż drugiej. Mógłby podać mu gotową odpowiedź.

Strona PDF 28

Zamiast tego staje obok i razem z nim patrzy na słońce. Pytanie wraca tam, gdzie zaczęło należeć: do świata żywych, którym wolno się mylić.

Odtąd mądrość nie musi już sprawdzać człowieka pod groźbą śmierci. Może mu towarzyszyć. Ale sam fakt zwycięstwa nad tyranem nie gwarantuje takiego świata. Trzeba go dopiero zbudować: przez szkoły, w których wolno powiedzieć „nie wiem”, przez domy, w których szczerość nie sprowadza kary, przez rozmowy, w których pytający sam podlega odpowiedzialności. Dopiero taka przemiana daje opowieści drugie zakończenie. Pierwsze należy do dawnego tekstu. Drugie pozostaje zadaniem czytelnika.

Strona PDF 29

CZĘŚĆ II

KOMENTARZE O ODWADZE SĄDU

Strona PDF 30

11. Pytanie jako narzędzie władzy

Rozmowa wydaje się jedną z najbardziej pokojowych czynności, do jakich zdolny jest człowiek. Możemy usiąść naprzeciw siebie, odłożyć broń, oddać pierwszeństwo słowom. Istnieje jednak forma rozmowy, w której pytanie nie służy poznaniu. Ma wykazać winę, zamknąć drogę odwrotu albo wymusić posłuszeństwo. Dawny tyran nie musi kłamać co do treści zagadek. Wystarczy, że ustanowi karę za błędną odpowiedź. Wtedy nawet poprawne pytanie staje się częścią niesprawiedliwego działania.

Różnica między pytaniem poznawczym a przymusowym nie polega tylko na tonie. Składa się z kilku warunków: czy pytany ma prawo odmówić, czy ma czas na namysł, czy zna zasady, czy wolno mu zakwestionować przesłanki i czy jego odpowiedź może rzeczywiście zmienić pogląd pytającego. Jeśli rozmówca nie dopuści żadnej odpowiedzi, która zagraża jego stanowisku, pytanie jest dekoracją, a nie drogą do prawdy. Jeśli za brak wiedzy grozi kara nieproporcjonalna do sytuacji, badanie umysłu zamienia się w sprawdzanie uległości.

Tyran wykorzystuje asymetrię: jeden stawia problem, drugi ponosi konsekwencje. Przeciwieństwem takiego porządku nie musi być pełna symetria kompetencji. Nauczyciel wie więcej od ucznia, lekarz od pacjenta w swojej dziedzinie, sędzia ma władzę procesową, rodzic odpowiada za dziecko. Rzecz w tym, aby przewaga wiedzy lub stanowiska nie usuwała godności pytanego. Można mieć rację i nadużywać jej. Można egzekwować standard i nie upokarzać człowieka. O jakości rozmowy świadczy sposób, w jaki znosi ona cudze „nie wiem”.

Wyobraźmy sobie trzy proste sytuacje. Przełożony pyta pracownika, dlaczego projekt się opóźnił, chociaż wcześniej odmówił zasobów koniecznych do realizacji. Partner pyta, czy druga osoba naprawdę go kocha, ale każdą odpowiedź inną niż bezwarunkowe potwierdzenie uznaje za zdradę. Własny wewnętrzny głos pyta: „Dlaczego znowu zawiodłeś?”, zanim ustalimy, czy rzeczywiście doszło do porażki. Za każdym razem pytanie zawiera już ukryty wyrok. Rozwiązaniem nie jest zawsze znalezienie lepszej odpowiedzi. Czasem trzeba zwrócić uwagę na samo założenie.

Jōšt zaczyna tę pracę, zanim usiądzie. Pod pozornie gościnną scenerią rozpoznaje zasadzki. Później pierwszą odpowiedzią ujawnia fałszywy wybór między życiem a rzekomym dobrem pośmiertnym.

Strony PDF 31–40

Strona PDF 31

Myślenie broni się tutaj nie erudycją, lecz umiejętnością zlokalizowania nacisku. To doniosłe rozróżnienie dla dzisiejszych sporów publicznych. Często oceniamy ich uczestników po szybkości odpowiedzi, błyskotliwości repliki i zdolności do wygrywania. Tymczasem równie ważne jest pytanie, czy organizacja sporu prowadzi ku rzeczywistej wiedzy.

Prawdziwe pytanie pozostawia możliwość przemiany obu stron. Pytający może dowiedzieć się czegoś, czego dotąd nie wiedział; pytany może odkryć nieznaną przesłankę. Jeśli obie możliwości zamknięto, pozostał rytuał władzy. Powróćmy więc do pierwszego ćwiczenia rozumnego sprzeciwu: gdy ktoś żąda natychmiastowej odpowiedzi, zapytajmy, co nastąpi, jeśli okaże się, że pytanie zostało źle postawione. Osoba szukająca prawdy powinna móc przyjąć taką ewentualność. Osoba szukająca podporządkowania zacznie się jej obawiać.

Strona PDF 32

12. Wiedza pod groźbą utraty

Presja potrafi uczynić umysł niezwykle czujnym i równocześnie znacznie ograniczyć jego pole widzenia. Kiedy zagrożone jest życie, ważność każdej informacji rośnie. Nie znaczy to jednak, że człowiek automatycznie myśli lepiej. Strach może popchnąć go ku pierwszej odpowiedzi, która obiecuje ocalenie, ku zgodzie na cudzą definicję albo ku utracie kontaktu ze szczegółem. Dlatego historia Jōšta jest czymś bardziej złożonym niż pochwałą inteligencji. Opowiada o utrzymaniu zdolności sądu mimo sytuacji, w której umysł najchętniej szukałby wyłącznie ucieczki.

Przez „odwagę myślenia” rozumiem tu zdolność do używania rozumu w obecności kosztu. Nie utożsamiam jej z lekkomyślnym ryzykiem. Kto może bez szkody odejść od niebezpiecznej sytuacji, nie ma obowiązku udowadniać odwagi przez pozostanie. Młody bohater dawnej opowieści odpowiada za miasto, dlatego podejmuje próbę. Współczesny czytelnik nie powinien jednak z tego uczynić nakazu wchodzenia w konfrontację z przemocą. Rozsądna troska o bezpieczeństwo, korzystanie z pomocy i opuszczenie zagrożenia mogą być najdojrzalszym działaniem.

Pod presją można rozróżnić trzy porządki. Pierwszy dotyczy faktów: co naprawdę wiem, a czego jedynie się domyślam? Drugi dotyczy interpretacji: jakie znaczenie nadaję tym faktom, czy ulegam pierwszemu skojarzeniu? Trzeci dotyczy możliwości działania: co powinienem zrobić, biorąc pod uwagę konsekwencje oraz własne ograniczenia? W kryzysie porządki zlewają się ze sobą. Uczucie zagrożenia łatwo traktujemy jako dowód, że katastrofa jest pewna. Silne pragnienie ulgi zaczyna występować w przebraniu argumentu. Przypuszczenie staje się poleceniem.

Jōšt w scenie zagadki o oraczu doświadcza czegoś, co warto potraktować poważnie: przerwy. Nie znajduje rozwiązania i odchodzi na bok. Stary tekst wyjaśnia otrzymaną pomoc przez działanie wysłannika boskiego. Filozoficzna praktyka może tu dostrzec dodatkową prawidłowość: niektóre trudności wymagają wyjścia z pola nacisku, aby zobaczyć przedmiot z innej strony. Człowiek bywa zdolny do odpowiedzi dopiero wtedy, kiedy przez chwilę przestaje ją wymuszać.

Współczesny świat często produkuje presję syntetyczną. Termin widnieje w kalendarzu, ekran informuje, że pozostały trzy minuty, inni ogłosili już swoje stanowiska.

Strona PDF 33

Szybkość zostaje pomylona z kompetencją. Niekiedy decyzja
rzeczywiście
musi
zapaść
natychmiast;
wówczas
potrzebujemy
wcześniej ustalonych zasad, dobrej informacji i świadomości ryzyka. Ale
bardzo wiele sytuacji tylko udaje nagłość. Pierwszą umiejętnością
mądrości bywa sprawdzenie, kto ustawił zegar i czy rzeczywiście
musimy mu się podporządkować.

Nieidealna decyzja może być moralnie lepsza od doskonałego rozwiązania przyjętego zbyt późno. Nie należy oczekiwać od życia nieomylności. Możemy natomiast wymagać od siebie uczciwego określenia, co wiedzieliśmy w chwili wyboru, czego nie mogliśmy sprawdzić i dlaczego przyjęliśmy określone ryzyko. Ta skromna dokumentacja staje się przeciwwagą dla późniejszych oskarżeń, zarówno cudzych, jak i własnych. Odwaga myślenia polega również na zgodzie, aby ocenić dawną decyzję sprawiedliwie: według rzeczywistych warunków, a nie wiedzy uzyskanej dopiero po fakcie.

Strona PDF 34

13. Myśleć przeciwko gotowej odpowiedzi

Znakomita część edukacji polega na zapamiętywaniu odpowiedzi, które inni odkryli przed nami. Jest to konieczne. Bez przekazu wiedzy każde pokolenie zaczynałoby od pierwszego ognia, pierwszego ziarna, pierwszego błędu. Kłopot pojawia się wtedy, kiedy poprawna odpowiedź przestaje być świadectwem rozumienia, a staje się jedynym dopuszczalnym sposobem istnienia w grupie. Można bowiem znać formułę i nie rozpoznawać sytuacji, w której jej zastosowanie prowadzi do zła.

Pierwsza zagadka Achta jest przykładem niebezpieczeństwa dosłownej poprawności. Pytanie o lepszy raj wykorzystuje przekonania religijne, aby przygotować wyrok śmierci. Jōšt nie odrzuca religijnego świata, z którego pochodzi. Odrzuca konsekwencję narzuconą przez przeciwnika. Musi więc myśleć jednocześnie wewnątrz tradycji i przeciwko jej instrumentalizacji. Taki ruch jest trudny, ponieważ może sprawiać wrażenie niewierności. W istocie bywa najgłębszą formą odpowiedzialności za odziedziczone wartości.

Kiedy czytamy dawne księgi, szukamy w nich często potwierdzenia własnych intuicji. Wybieramy aforyzm, który nadaje piękną postać temu, w co i tak wierzymy. W ten sposób tradycja staje się lustrzanym odbiciem nas samych. Spotkanie z obcością źródła wymaga czegoś więcej: dopuszczenia, że dawny autor może powiedzieć rzecz, z którą się nie zgodzimy, albo postawić pytanie, którego nie umielibyśmy wymyślić. Mądrość zaczyna się od uznania tej różnicy, nie od jej natychmiastowego zniesienia.

Właśnie dlatego nie wygładzamy finału „Zagadek Mądrości”. Przemoc
dokonana na Achcie w historycznej opowieści nie jest drobnym
szczegółem, który można usunąć, aby osiągnąć bardziej atrakcyjne
zakończenie.
Jest
świadectwem
moralnego
imaginarium
dzieła.
Podobnie problematyczne normy dotyczące rodziny i małżeństwa
potrzebują
oznaczenia.
Można
z nich wyprowadzić pytanie o
odpowiedzialność i historyczną zmienność obyczajów, ale nie wolno
udawać, że od początku zawierały dzisiejsze przekonania.

Myślenie przeciwko gotowej odpowiedzi jest możliwe także wobec własnego umysłu. Czasami wracamy do starego wyjaśnienia, ponieważ jest wygodne.

Strona PDF 35

„Zawsze tak robię”, „taki mam charakter”, „inni są winni”, „to przeznaczenie” — każda z tych formuł może zawierać część prawdy, ale żadna nie kończy badania. Gdy życie domaga się nowej decyzji, trzeba otworzyć dawne twierdzenie na doświadczenie, które do niego nie pasuje. Rozwój nie wymaga pogardy wobec przeszłego siebie. Wymaga gotowości do korekty.

W transperspektywie pytamy: jak wyglądałaby ta sytuacja z punktu widzenia osoby, która ponosi jej konsekwencje, obserwatora niezwiązanego z żadną ze stron i mnie samego za rok? Nie otrzymamy trzech automatycznie równoważnych odpowiedzi. Możemy natomiast zobaczyć, które przesłanki są dla nas zbyt oczywiste, aby w ogóle je zauważyć. Własny sąd staje się silniejszy nie przez izolację od innych perspektyw, lecz przez zdolność przetrwania ich uczciwego porównania.

Strona PDF 36

14. Znaczenie, które zależy od życia

Odpowiedź o raju ziemskim wiąże sens tego, co najwyższe, z miejscem czynu. W dawnej tradycji los po śmierci pozostaje realnym obszarem religijnego rozumienia. Nasza interpretacja dotyczy innego poziomu: znaczenia wyborów, których dokonujemy, zanim skończy się dzień. Można spędzić lata na rozważaniach o doskonałej prawdzie i nadal nie umieć zachować się przyzwoicie wobec człowieka siedzącego naprzeciw. Z tego nie wynika, że dociekanie metafizyczne jest zbędne. Wynika tylko, że nie powinno stanowić wymówki przed działaniem.

Przez „znaczenie zależne od życia” rozumiem taki sens, którego nie można odłączyć od sprawstwa. Obietnica jest rzeczywistą obietnicą wówczas, gdy ktoś może na niej polegać. Przebaczenie staje się czymś więcej niż słowem, gdy zmienia sposób odnoszenia się do winy. Wdzięczność nie wyczerpuje się w pięknym opisie uczucia; objawia się również w postępowaniu. Filozofia, która nigdy nie wychodzi poza obręb zdań, może być logicznie wytworna i egzystencjalnie bezsilna.

W słynnym triadycznym ideale zaratusztriańskim myśl, słowo i czyn należą do jednej przestrzeni etycznej. Nie wolno więc zakładać, że intencja jest całkowicie prywatna i nie podlega ocenie, podobnie jak nie wolno oceniać człowieka wyłącznie według jednego czynu oderwanego od okoliczności. Pojawia się napięcie między tym, co zamierzamy, co deklarujemy i co rzeczywiście następuje. W dojrzałym życiu napięcia tego nie usuwa jedna formuła. Trzeba je obserwować.

Człowiek może postanowić, że od jutra będzie łagodny, a następnie cały tydzień czekać na odpowiednią okazję do łagodności. Może twierdzić, że najważniejsza jest prawda, po czym w najbliższej rozmowie przemilczeć niewygodny fakt. Może mówić o miłości do świata i pozostawać obojętnym na krzywdę, którą sam powoduje. To właśnie w takich małych rozbieżnościach filozofia otrzymuje materiał do pracy. Duże słowa nie muszą zostać odrzucone. Muszą odzyskać ciężar.

W naszej lekturze Jōšt broni życia, ponieważ tylko żyjąc, może jeszcze wykonać dobro. Taka odpowiedź posiada również wymiar pokory. Nie zapewnia nagrody, doskonałości ani nieśmiertelności. Przypomina jedynie o otwartym polu działania. Dla współczesnego człowieka może to oznaczać odzyskanie dzisiejszego dnia z wielkich narracji, w których przyszłość całkowicie przesłoniła teraźniejszość.

Strona PDF 37

Nie chodzi o porzucenie planowania. Chodzi o sprawdzenie, czy plan nie pochłonął życia, któremu miał służyć.

Gdy pytamy o sens, często oczekujemy odpowiedzi, którą można przechować na zawsze. Ale sens nie przypomina wyłącznie znalezionego przedmiotu. Bywa także relacją stale podtrzymywaną przez czyny. Jeśli chcę, aby praca była uczciwa, muszę co jakiś czas sprawdzać warunki jej wykonywania. Jeśli chcę, aby przyjaźń trwała, muszę pozostawać dostępny dla drugiego człowieka. Związek między znaczeniem a życiem nie odbiera filozofii głębi. Chroni ją przed zamianą w ornament.

Strona PDF 38

15. Bogactwo, które można oddać

„Co jest twoim bogactwem?” — ostatnia zagadka Achta brzmi niemal jak pytanie księgowego. W odpowiedzi Jōšta pojawiają się trzy rodzaje dóbr: to, co człowiek zjadł, czym się odział i co przekazał potrzebującym. Wszelkie pozostałe zasoby mogą zostać utracone, przeliczone, przejęte. Tu zaś bogactwo zostaje połączone z rzeczywistym zastosowaniem. Wartość ujawnia się w pożytku, a szczególnym przypadkiem pożytku jest dar.

Nie trzeba z tego wyprowadzać poglądu, że własność nie ma znaczenia. Zapas żywności zabezpiecza rodzinę, oszczędności pomagają przetrwać chorobę lub utratę pracy, narzędzia pozwalają budować przyszłość. Problemem nie jest samo posiadanie. Problem powstaje, gdy ilość posiadanych rzeczy staje się jedyną miarą pełni życia. Wówczas człowiek pomnaża środki bez końca, a przestaje pytać, jakiemu celowi służą. Odpowiedź Jōšta przesuwa uwagę od stanu magazynu ku użyciu dóbr.

Jest w niej także krytyka iluzji samowystarczalności. Posiadam chleb, ale ktoś uprawiał zboże, wypiekł bochenek i przeniósł go drogą. Posiadam ubranie, ale czyjaś praca stała się jego tkaniną. Daję potrzebującemu, ale i ja przez całe życie otrzymuję rzeczy, których sam wytworzyć nie potrafię. Dar nie jest wyłącznie ruchem z wysokości ku dołowi. Jest uznaniem, że nasze życie składa się z zależności, a dobro może przemieszczać się między ludźmi.

W Ontomistyce pytamy dalej: czy człowiek jest tym, co posiada, czy tym, co potrafi podtrzymać w istnieniu? Drobny gest może zmienić rzeczywistość bardziej trwale niż rzecz przechowywana bez celu. Książka ofiarowana komuś, kto rozpoczyna naukę, nie znika z mapy wartości tylko dlatego, że przestała leżeć na naszej półce. Zdarza się, że dopiero po oddaniu przedmiot staje się w pełni obecny w świecie.

Takie rozważanie wymaga jednak granicy. Nie każdy dar jest dobry. Można obdarowywać z pragnienia dominacji, kupować wdzięczność lub przekraczać czyjąś zgodę. Można rozdawać własne środki tak nierozważnie, że ciężar utrzymania spadnie na innych. Dlatego pytanie o bogactwo trzeba połączyć z pytaniem o odpowiedzialność. Dobra ofiara uwzględnia zarówno potrzebę odbiorcy, jak i realne możliwości dawcy. Szczytem mądrości nie jest spektakularna strata. Jest właściwa proporcja między troską o siebie i innych.

Strona PDF 39

Spróbujmy spojrzeć na własny majątek nie jako na zestaw rzeczy, ale na cztery kręgi. Pierwszy umożliwia życie. Drugi zabezpiecza przed rozsądnym ryzykiem. Trzeci otwiera zdolność tworzenia i uczenia się. Czwarty pozwala współuczestniczyć w losie innych. W każdej biografii proporcje będą inne. Nie chodzi o jedną liczbę, tylko o pytanie, czy rzeczywiście wiemy, co nasze zasoby mają czynić. W tym sensie najtrudniejsza zagadka bogactwa nie brzmi: ile posiadasz? Brzmi: czemu pozwalasz dzięki temu zaistnieć?

Strona PDF 40

16. Gdzie kończy się triumf rozumu

W tradycyjnych opowieściach zwycięstwo inteligentnego bohatera nad okrutnym przeciwnikiem budzi ulgę. Świat odzyskuje równowagę. Zło zostaje ukarane przez własną logikę. Jednak dzieło, które chcemy czytać dzisiaj poważnie, nie może kończyć się wyłącznie satysfakcją z odwróconego wyroku. Przy samym triumfie rozumu pojawia się pytanie, czy rozum wystarczy do określenia dobra.

Czarnoksiężnik stawia trzydzieści trzy próby i używa niewiedzy jako pretekstu do śmierci. Kiedy Jōšt przejmuje inicjatywę, stawia przeciwnikowi trzy własne zagadki i zapowiada podobny los. W literackiej symetrii tkwi siła opowieści. Czytelnik widzi sprawiedliwość jako powrót narzędzia w stronę tego, kto go nadużył. Jednocześnie dokładnie w tym miejscu rodzi się trudność moralna: jeśli reguła jest niesprawiedliwa, czy staje się sprawiedliwa tylko dlatego, że obejmuje winowajcę?

Nie trzeba udawać, że istnieje jedna łatwa odpowiedź. Inaczej oceniamy działanie wobec bezpośredniego zagrożenia, inaczej karę po ustaniu zagrożenia. Inne obowiązki ma człowiek ratujący bliskich, inne instytucja wymierzająca sprawiedliwość. Można uznać dawny finał za wyraz historycznej wyobraźni moralnej, a zarazem poszukiwać dzisiaj rozwiązań opartych na ochronie życia, odpowiedzialności prawnej i ograniczeniu przemocy. Takie rozróżnienie nie osłabia lektury. Nadaje jej powagę.

Rozum może znaleźć skuteczny sposób osiągnięcia celu, nie rozstrzygając samodzielnie, czy cel zasługuje na osiągnięcie. Zdolność przewidywania reakcji rozmówcy może służyć opiece albo manipulacji. Wnikliwość psychologiczna może ułatwiać zrozumienie człowieka albo jego upokorzenie. Wiedza o naturze może chronić życie albo wspomagać zniszczenie. Sama sprawność poznawcza nie jest jeszcze cnotą. Potrzebuje zobowiązania wobec tych, na których działa.

Powstaje więc druga, dojrzalsza definicja odwagi. Najpierw Jōšt musi mieć odwagę udzielić odpowiedzi. Później musi mieć odwagę przejąć pytanie. My, współcześni czytelnicy, potrzebujemy trzeciego ruchu: odwagi ocenienia własnego zwycięstwa. To najtrudniejsza kontrola, bo sukces działa jak dowód na słuszność wszystkich wcześniejszych założeń. Człowiek, który wygrał spór, rzadko pyta, czy sposób wygranej był godny naśladowania.

Strony PDF 41–50

Strona PDF 41

W tym miejscu myślenie spotyka sumienie. Nie pojmuję sumienia jako tajemnego urządzenia, które zawsze dostarcza poprawnego wyroku. Jest raczej zdolnością ponownego wejścia w sytuację, już po ustaniu walki, i zobaczenia w niej innych istnień. Sumienie pyta, kto zapłacił za moje zwycięstwo; czy przeciwnik został rozpoznany jako człowiek; czy przypadkiem własna racja nie stała się usprawiedliwieniem zbędnego okrucieństwa. Odwaga myślenia wobec losu kończy się dopiero wtedy, gdy człowiek zachowuje prawo do zmiany zdania także o własnym triumfie.

Strona PDF 42

CZĘŚĆ III

ONTOMISTYKA

Autorskie eseje Martina Novaka. Ontomistyka bada doświadczenie istnienia; poniższe obrazy i pojęcia nie są przypisywane starożytnemu autorowi.

Strona PDF 43

17. Istnienie, które poprzedza odpowiedź

Człowiek uczy się odpowiadać, zanim nauczy się rozumieć własne istnienie. Na początku odpowiada na imię. Potem na pytania o wiek, miejsce zamieszkania, zawód, plany. Powoli tworzy się spójny portret, którym posługują się inni. Ma użyteczność mapy: dzięki niemu można nas znaleźć, poznać historię naszych decyzji, powierzyć nam zadanie. Ale pod tym portretem istnieje coś, czego żadna odpowiedź nie potrafi w całości unieruchomić. Jest to samo zdarzenie bycia tutaj.

Nie chcę z tej obserwacji wyprowadzać pochopnego wniosku o niewidzialnej substancji duszy. Doświadczenie obecności samo przez się nie rozstrzyga, czy istnieje odrębny metafizyczny podmiot niezależny od ciała. Pozwala jednak dostrzec różnicę między opisem doświadczenia a faktem, że doświadczenie się wydarza. Mogę powiedzieć, że boję się nadchodzącej rozmowy. To opis. Mogę także odczuć oddech, ciężar stóp i obawę jeszcze przed wypowiedzeniem zdania. To wydarzenie, z którego opis dopiero powstaje.

W sali Achta wszystko zostało zorganizowane tak, aby człowiek istniał jako odpowiedź. Jeśli odpowiada poprawnie — zachowuje życie. Jeśli nie — zostaje usunięty. Jest to skrajna forma redukcji osoby do rezultatu testu. Ontomistyka podsuwa pytanie odmienne: czy wartość istnienia może zależeć od poprawności sądu? Jeżeli odpowiemy twierdząco, wiedza stanie się miarą godności, a niewiedza usprawiedliwi odrzucenie. Jeżeli odpowiemy przecząco, musimy uznać, że życie człowieka ma wartość także wtedy, gdy nie potrafi on rozwiązać zagadki.

Wartość ta nie jest łatwa do wyliczenia. Nie da się jej wprowadzić do arkusza jako jednej kolumny. Nie oznacza to jednak, że jest iluzją. W codziennym życiu przyjmujemy wiele wartości, które wymagają argumentacji, ale nie są prostą wielkością mierzalną. Godność, sprawiedliwość, zaufanie i przyjaźń mają realne konsekwencje, chociaż trudno je sprowadzić do jednego wskaźnika. Kto uznaje wartość drugiej osoby, zobowiązuje się do pewnych granic działania. Nie może dowolnie używać jej jak przedmiotu.

Wyobraźmy sobie miasto, którego mieszkańcy co rano otrzymują kartki z pytaniem: „Co dzisiaj uzasadnia twoje istnienie?”. Niektórzy wpiszą wykonane zadania, inni troskę o rodzinę, inni wielkie plany. Pojawią się dni, w których człowiek chory, smutny albo po prostu zmęczony nie będzie miał niczego efektownego do wpisania.

Strona PDF 44

Czy przestanie przez to zasługiwać na miejsce w mieście? Odpowiedź odsłania granicę wszelkich etyk rozumianych wyłącznie jako konkurs sprawności. Bycie człowiekiem nie jest odznaką zdobywaną za wynik.

Z tej perspektywy zagadki dawnego opowiadania ujawniają paradoks. Aby ocalić życie, Jōšt musi wykazać wiedzę. Ale etyczną podstawą jego ocalenia jest coś wcześniejszego od wiedzy: życie nie powinno być odbierane za brak odpowiedzi. Mądrość bohatera ratuje go w konkretnej historii, natomiast prawda moralna, którą możemy z niej rozwinąć, wykracza poza wyjątkowe zdolności młodzieńca. Dotyczy również tego, kto nie zna zagadki i nie otrzymuje cudownej pomocy.

Są chwile, kiedy nie mamy języka dla własnego przeżycia. Wobec żałoby, zachwytu czy nagłej zmiany życia człowiek potrafi długo milczeć. Z zewnątrz milczenie bywa uznawane za brak treści. Od wewnątrz może być śladem doświadczenia jeszcze nieuporządkowanego. Ontomistyka nie każe każdemu milczeniu przypisywać mistycznej głębi. Proponuje jedynie cierpliwość wobec tego, co w człowieku nie zmieniło się jeszcze w gotowe zdanie. Poznanie nie obejmuje całego istnienia; bywa jego późniejszym, cennym, ale niepełnym rozpoznaniem.

Dlatego istotna przemiana następuje, gdy przestajemy pytać wyłącznie: „Jaka jest odpowiedź?”. Pytamy także: „Kto poniesie jej ciężar?”, „Co pozostanie, gdy okaże się błędna?”, „Czy ten, kto jej nie zna, nadal może mówić?”. Nie są to pytania wygodne dla tyrana. Tworzą przestrzeń, w której żywa obecność człowieka poprzedza katalog jego osiągnięć.

Strona PDF 45

18. Prawda bez gwarancji ocalenia

W wielu opowieściach dobra odpowiedź ocala bohatera. Czytelnik uczy się przez to szczególnego zaufania do prawdy: jeśli rozpozna ją wystarczająco dokładnie, zdoła przejść między niebezpieczeństwami. Życie nie daje jednak takiej gwarancji. Można podjąć trafną decyzję i doznać szkody. Można pomóc człowiekowi, który później odrzuci pomoc. Można rozpoznać zagrożenie, a mimo to nie mieć środków, by mu zapobiec. Mądrość obiecywana jako pewny system ochrony przestaje być mądrością i staje się towarem opartym na nadziei kontroli.

Tytułowa odwaga wobec losu polega na pogodzeniu dwóch zdań. Pierwsze: moje rozumowanie ma znaczenie, więc powinienem starać się rozpoznawać rzeczy możliwie rzetelnie. Drugie: rzeczywistość przekracza mój plan, więc poprawność sądu nie zapewnia pożądanego wyniku. Utrzymanie obu zdań wymaga wysiłku. Często chcemy wybrać tylko jedno. Albo przeceniamy władzę umysłu i obarczamy siebie winą za każdy nieprzewidziany skutek, albo uznajemy los za absolutny i rezygnujemy z odpowiedzialności za czyny.

W języku Ontomistyki nazywam tę przestrzeń „otwartością odpowiedzi”. Odpowiedź jest pewnym gestem wobec rzeczywistości: próbą określenia, co widzę i co mogę zrobić. Nie jest aktem stworzenia całej przyszłości. Pozostawia margines, w którym działają inni ludzie, przypadek, procesy przyrody, czas i nieprzewidziane konsekwencje. Jeśli to uznam, odpowiedzialność nie znika. Staje się bardziej precyzyjna, bo dotyczy tego, na co rzeczywiście miałem wpływ.

Wyobrażam sobie kartografa, który wraca co roku na ten sam brzeg morza. Za pierwszym razem wyznaczył linię lądu z niezwykłą dokładnością. Jego mapa pomogła żeglarzom. Potem przyszły sztormy i brzeg zmienił kształt. Kartograf nie oskarża mapy o zdradę ani morza o nielogiczność. Rozumie, że dobra mapa była wierna określonemu stanowi świata, nie zaś wyrokiem na jego przyszłość. W tym obrazie poznanie odzyskuje godność, ponieważ nie wymaga nieomylności.

Człowiek pod presją często potrzebuje absolutnej pewności, by
wykonać krok. Oczekuje znaku, który zdejmie z niego ciężar decyzji. W
tradycjach
religijnych
znaki
mogą
mieć
określone
miejsce;
doświadczenie duchowe może pomagać w porządkowaniu wartości.
Jednak sam znak nie może przejąć odpowiedzialności za cudze życie.

Strona PDF 46

Jeżeli nakazuje ryzyko, którego nie rozumiemy, tym ważniejsza staje się kontrola konsekwencji. Wewnętrzne przekonanie, nawet bardzo silne, nie ma automatycznie wyższej rangi od dostępnych danych o rzeczywistości.

W opowieści o oraczu Jōšt otrzymuje odpowiedź od wysłannika. Co ważne, przez chwilę powątpiewa w jej źródło. Ta chwila ma nieocenioną wartość literacką. Uczy, że nawet w świecie, w którym boska pomoc jest realna, rozpoznanie głosu nie musi być mechaniczną uległością. Można usłyszeć i nadal pytać. Można doświadczyć czegoś mocno i nie wiedzieć, jak to nazwać. Współczesna Metamistyka rozwinie to rozróżnienie, a Ontomistyka zatrzyma się przy jego ludzkim rdzeniu: przy uczciwości wobec własnej niepewności.

Kiedy pytamy, czy los ma sens, często oczekujemy harmonijnej odpowiedzi obejmującej wszystkie zdarzenia. Tymczasem cierpienie niewinnych, utrata i przypadek stawiają pod znakiem zapytania każdą zbyt łatwą teodyceę. Nie jestem skłonny rozwiązywać tego problemu piękną metaforą. Mogę jedynie zaproponować bardziej ograniczone zadanie: znaleźć sposób postępowania, który nie powiększa zła i pozostawia miejsce na rzeczywistą pomoc. Prawda nie gwarantuje ocalenia. Ale bez troski o prawdę łatwo oddać los w ręce tych, którzy zadają pytania po to, aby odebrać odpowiedź.

Strona PDF 47

19. Świat jako zagadka, człowiek jako świadek

Wszystko może stać się zagadką: kształt zwierzęcia, zmiana pór roku, milczenie przyjaciela, własny sen. Jednak nie wszystko jest zagadką w tym samym sensie. Niektóre pytania mają odpowiedzi empiryczne i wymagają obserwacji. Inne dotyczą znaczenia, więc potrzebują interpretacji. Jeszcze inne pytają, co powinniśmy zrobić, i wtedy potrzebują wartościowania. Mylenie tych porządków jest jedną z najczęstszych dróg do fałszywej pewności.

Jeśli nie wiem, ile trwa ciąża określonego zwierzęcia, potrzebuję danych biologicznych, a nie medytacji. Jeśli próbuję zrozumieć, dlaczego obraz zwierzęcia był ważny dla dawnej wspólnoty, potrzebuję wiedzy historycznej. Jeśli pytam, jakie zobowiązania mam wobec żywych stworzeń, wchodzę w etykę. Ten sam przedmiot może uczestniczyć w trzech odmiennych rozmowach. Ich granice nie są murem. Są znakami drogowymi chroniącymi przed błędnym skrętem.

Ontomistyka zaczyna się tam, gdzie pytamy o samo doświadczanie świata. Wiem, że nad stołem wisi światło, ale czym dla mnie jest jego obecność? Widzę roślinę rosnącą ku oknu, ale jak odnosi się do mojego doświadczenia czas, który ją zmienia? Nie muszę przypisywać roślinie tajemnej wiadomości, aby potraktować spotkanie jako ważne. Mogę dostrzec, że istnieję wśród rzeczy, których życie nie zależy od mojej uwagi. Świat nie jest wyłącznie materiałem do rozwiązania. Jest także przestrzenią współobecności.

Słowo „świadek” bywa nadużywane w duchowych naukach, jakby oznaczało nieomylną część umysłu, unoszącą się ponad ciałem i błędem. W tej książce używam go skromniej. Świadek to ktoś, kto potrafi powiedzieć, co rzeczywiście zauważył, odróżniając obserwację od dopowiedzenia. Świadek może się mylić i ma obowiązek korygować świadectwo. Im bardziej niezwykłe wydarzenie, tym większej precyzji wymaga opowieść o nim. W przeciwnym razie przeżycie przekształca się w legendę, której autor sam zaczyna wierzyć bardziej niż własnej pamięci.

Jōšt uczy się rozpoznawać, że pytanie nie zawsze dotyczy oddzielnego przedmiotu. W zagadce oracza człowiek, woły i narzędzie tworzą układ. Opisany z osobna przypomina monstrum. Odczytany jako całość staje się zwykłą sceną pracy.

Strona PDF 48

Podobnie wiele trudności współczesnego świata powstaje przez sztuczne oddzielanie rzeczy współzależnych. Rozważamy sukces bez kosztu, wolność bez odpowiedzialności, wzrost bez zasobów, poznanie bez warunków, w których powstało. Dopiero odtworzenie relacji pozwala zobaczyć rzeczywisty kształt problemu.

Nie jest to jednak usprawiedliwienie dla teorii, że wszystko ze wszystkim łączy się tajemną, niewidzialną więzią. Zależności trzeba rozpoznawać na właściwym poziomie. Są relacje przyczynowe, społeczne, językowe, symboliczne i estetyczne. Można je porównywać, ale nie należy udawać, że jedna dowodzi drugiej. Metafora sieci może inspirować poznanie; sama nie jest dowodem fizycznego połączenia wszystkich rzeczy.

W ćwiczeniu świadectwa proponuję dziś prosty gest. Stań na kilka minut w zwykłym miejscu: przy oknie, w kuchni, na przystanku. Zapisz trzy zdania zaczynające się od „widzę”, trzy od „sądzę” i jedno od „nie wiem”. Bez wstydu pozwól tym zdaniom być różnymi. Potem zadaj pytanie, które nie żąda natychmiastowego rozstrzygnięcia: „Co w tym miejscu istniałoby, gdybym przestał na chwilę opowiadać o sobie?”. Nie trzeba otrzymać niezwykłej odpowiedzi. Wystarczy dostrzec, że świat pozostaje szerszy od naszego komentarza.

Strona PDF 49

20. Próg między pewnością a zaufaniem

Jest różnica między człowiekiem pewnym, że ma rację, a człowiekiem, któremu można zaufać. Pierwszy może nie dopuszczać żadnej korekty. Drugi potrafi powiedzieć, jakie przesłanki uzasadniają jego sąd, i zmienić go, gdy pojawi się lepsza informacja. Pewność jest stanem umysłu. Wiarygodność jest relacją budowaną w czasie. Dlatego tak niewiele mówi o prawdzie sam fakt, że ktoś wypowiada zdanie bez wahania.

Acht uosabia pewność wspieraną przemocą. Ma odpowiedź na własne prawo do rozstrzygania o życiu innych. Jōšt reprezentuje odwagę poznawczą, lecz nawet jego historia zawiera chwilę zwątpienia. To właśnie ją warto ocalić. Uznanie własnej ograniczoności nie musi prowadzić do słabości. Może stanowić warunek świadomego zaufania: do źródła, tradycji, drugiego człowieka, własnych umiejętności, ale nigdy bez możliwości ponownego sprawdzenia.

W świecie duchowym szczególną pokusą jest pomylenie intensywności z wiarygodnością. Głębokie wzruszenie, uczucie jedności, wewnętrzny głos albo doświadczenie obecności mogą być przeżyciami ważnymi. Nie dowodzą automatycznie wszystkich interpretacji, które im później przypisujemy. Można potraktować doświadczenie z szacunkiem i jednocześnie uznać niepewność jego przyczyny. Nie trzeba mu odbierać wartości, aby badać je krytycznie.

Wyobrażam sobie podróżnego, który po wielu dniach marszu znajduje studnię. Jej woda wydaje mu się niezwykle czysta, ponieważ odczuwa ogromne pragnienie. Jeśli zachowa ostrożność, sprawdzi, czy nadaje się do picia. Nie będzie to zniewagą wobec studni ani zaprzeczeniem jego radości. Pragnienie wyjaśnia siłę uczucia, ale nie skład wody. Podobnie pragnienie sensu może uczynić pewne wyjaśnienie wyjątkowo poruszającym. Dlatego zasługuje ono na podwójną troskę: żeby nie zlekceważyć własnego przeżycia i żeby nie uznać go bez sprawdzenia za mapę całej rzeczywistości.

Transperspektywa jest w tym miejscu praktyczną metodą. Pytam
kolejno: co zdarzyło się w doświadczeniu; jak opisuje je określona
tradycja; jaka interpretacja jest dostępna psychologicznie; co wynika
logicznie;
co
pozostaje
niewiadome;
jakie
działanie
byłoby
odpowiedzialne, gdyby moje wyjaśnienie okazało się błędne?

Strona PDF 50

Tę samą sekwencję można zastosować do przeczucia, decyzji zawodowej, snu lub spotkania duchowego. Nie każda odpowiedź będzie równie dobrze uzasadniona, ale wszystkie istotne założenia stają się widoczne.

Zaufanie jest potrzebne, bo żaden człowiek nie może samodzielnie odtworzyć całej wiedzy świata. Polegamy na lekarzach, nauczycielach, tłumaczach, świadkach, instytucjach. Dojrzałe zaufanie różni się od bezwarunkowej zależności. Wymaga rozpoznania zakresu kompetencji i sposobu korygowania błędów. Wspólnota, w której każdy może powiedzieć „sprawdźmy”, jest bardziej odporna niż wspólnota zbudowana wokół jednego nieomylnego głosu.

Próg między pewnością a zaufaniem jest miejscem niezwykłej wolności. Nie muszę wiedzieć wszystkiego, aby działać. Nie muszę wierzyć wszystkiemu, aby słuchać. Nie muszę odrzucać tajemnicy, aby pozostać uczciwym wobec faktów. Na tym progu wiedza nie jest pałką ani tarczą chroniącą przed każdym ciosem. Staje się sztuką odpowiedzialnego uczestnictwa w świecie.

Strony PDF 51–60

Strona PDF 51

CZĘŚĆ IV

METAMISTYKA I TRANSPERSPEKTYWA

Strona PDF 52

21. Wysłannik, głos, interpretacja

W opowieści o Jōšcie pada odpowiedź, której młodzieniec nie umiał znaleźć sam. Na kamieniu, poza salą Achta, słyszy głos. W dawnym systemie religijnym głos zostaje rozpoznany jako wiadomość przekazana przez Nērjōsanga, wysłannika Ohrmazda. Jest to znaczenie podane przez źródło, a nie ozdobnik, który można bez straty usunąć. Jeśli chcemy rozumieć dawny tekst, musimy dopuścić jego własny świat duchowy, nawet gdy współcześnie nie podzielamy wszystkich jego założeń.

Metamistyka stawia jednak pytanie innego rodzaju: jak dochodzi do tego, że pewne przeżycie zostaje nazwane głosem wysłannika? Pytanie nie rozstrzyga z góry, czy wysłannik istnieje. Bada drogę od doświadczenia do jego interpretacji. Można wyróżnić trzy kroki. Najpierw wydarza się coś, co człowiek odczuwa jako nieoczekiwane. Potem szuka określenia: głos, myśl, olśnienie, intuicja, sen. Wreszcie osadza przeżycie w historii świata: pochodzi od boga, z pamięci, z nieświadomego procesu, z przypadku. Każdy kolejny krok dodaje znaczenie, którego poprzedni sam w sobie jeszcze nie gwarantował.

Nie istnieje powód, by z tego rozróżnienia wyprowadzać pogardę wobec doświadczenia duchowego. Przeciwnie, bardziej precyzyjny opis pozwala zachować jego wyjątkowość bez nacisku na natychmiastowe uznanie jednej metafizyki. Człowiek może powiedzieć: „W medytacji doznałem niezwykłego poczucia spokoju”. To mocne i prawdziwe świadectwo własnego stanu. Inne zdanie — „Otrzymałem dowód, że świat rządzi się ukrytym prawem” — wymaga już argumentów wykraczających poza samo przeżycie.

Znamy także odwrotny błąd. Ktoś słucha relacji o doświadczeniu duchowym i natychmiast sprowadza je do jednego mechanizmu, którego w tej konkretnej sytuacji wcale nie zbadał. Przypomina to człowieka, który z góry zna treść listu, bo rozpoznał papier, na którym go zapisano. Wyjaśnienie psychologiczne może być trafne i użyteczne, ale nie staje się trafne przez samo wypowiedzenie nazwy. Metamistyka sprzeciwia się zarówno niezasłużonej pewności metafizycznej, jak i bezrefleksyjnej redukcji.

Cztery pytania pomagają zachować ten stan równowagi. Co dokładnie zostało przeżyte? Jakie znaczenie przypisano mu w pierwszej chwili? Co przemawia za tym znaczeniem poza intensywnością uczucia?

Strona PDF 53

Jakie inne wyjaśnienia trzeba uczciwie rozważyć? Odpowiedzi można zapisywać bez rozstrzygnięcia. Samo nazwanie niewiadomych bywa aktem intelektualnej odwagi.

Jōšt w starym utworze obawia się na chwilę, że otrzymana wiadomość może być zwodnicza. Jego wahanie pokazuje, że pytanie o źródło głosu istnieje także wewnątrz tradycji, a nie dopiero w nowoczesnej krytyce. Możemy zatem prowadzić dialog między dawną religijną hermeneutyką a współczesną refleksją bez udawania, że są tym samym. W pierwszej sens odnajduje się w relacji z boskim porządkiem. W drugiej pytamy o uzasadnienie konkretnej interpretacji. Oba języki spotykają się przy ludzkiej potrzebie rozeznania, lecz zachowują własne granice.

Najważniejsze jest to, co człowiek uczyni po otrzymaniu odpowiedzi. Jeśli doświadczenie prowadzi do większej troski, rzetelności i zdolności do poprawiania błędów, może mieć istotną wartość egzystencjalną. Nie znaczy to jeszcze, że jego wyjaśnienie metafizyczne zostało dowiedzione. Dobra konsekwencja nie jest automatycznym dowodem prawdziwej przyczyny. Ale jest ważnym świadectwem tego, jak człowiek wykorzystał swoje przeżycie.

Strona PDF 54

22. Pułapka sensu doskonałego

Człowiek pragnie opowieści, w której każde zdarzenie ma miejsce, a każde cierpienie prowadzi do celu. Gdy przedstawiamy historię Jōšta, bardzo łatwo ułożyć ją w porządku, w którym wszystkie zagadki służą ostatecznej przemianie bohatera. Jego niepewność staje się koniecznym etapem duchowego wzrostu, śmierć innych ceną nauki, okrucieństwo Achta narzędziem przyszłego dobra. Opowieść zyskuje doskonałą symetrię. Właśnie wtedy trzeba być szczególnie czujnym.

W życiu nie mamy żadnej gwarancji, że strata była konieczna. Niektóre zdarzenia pozostają nieszczęściami, a możliwość odnalezienia po nich znaczenia nie przemienia ich w dobro. Można wzrastać po krzywdzie, nie przypisując krzywdzie zasługi. Można odzyskać zdolność kochania po czyjejś śmierci, nie twierdząc, że śmierć miała przynieść tę zdolność. Sens, który człowiek tworzy wobec losu, różni się od sensu, który rzekomo z góry usprawiedliwiał wszystko, co się wydarzyło.

Metamistyka nazywa to ryzykiem zamkniętej opowieści. W takim modelu nic nie może już podważyć interpretacji. Sukces potwierdza przychylność świata. Porażka także ją potwierdza, ponieważ zostaje uznana za tajemną lekcję. Sprzeczne świadectwo okazuje się „próbą wiary”. Gdy każda możliwa obserwacja wspiera teorię, tracimy zdolność sprawdzenia, czy teoria rzeczywiście wyjaśnia cokolwiek. Nie każda myśl duchowa musi być testowalna w sposób naukowy, ale powinna uczciwie określać, jakiego rodzaju twierdzenie przedstawia.

W starej opowieści triumf bohatera jest zrozumiały w ramach
zaratusztriańskiego konfliktu między dobrym porządkiem a siłami
niszczącymi. Nie oznacza to, że czytelnik musi uznać wszystkie
wydarzenia
za
konieczne
etapy
uniwersalnego
planu.
Między
znaczeniem
nadanym
przez
dawną
wspólnotę
a
interpretacją
współczesnego autora istnieje dystans. Ten dystans chroni zarówno
źródło, jak i czytelnika. Bez niego moglibyśmy niepostrzeżenie zastąpić
historię własnym życzeniem.

Wyobraźmy sobie człowieka, który po trudnym rozstaniu stwierdza: „Wszystko musiało się wydarzyć, abym stał się sobą”. Być może zdanie pomaga mu żyć. Być może wyraża wdzięczność za zdolność odbudowy. Ale jeśli potraktuje je dosłownie, może niechcący uznać krzywdę za dobroczynne narzędzie. Inna formuła jest skromniejsza i bardziej odpowiedzialna: „To się wydarzyło.

Strona PDF 55

Nie wybrałem wszystkich okoliczności. Mogę jednak zdecydować, co z tym zrobię”. Nie wymaga wszechwiedzy o kosmosie, by zachować możliwość dalszego życia.

Zagadki Mądrości prowadzą więc do otwartej interpretacji. Znaczenie jest możliwe, lecz nie należy do nas cały plan wydarzeń. Umysł potrafi zbudować piękną całość z niewielkiej liczby faktów. Dlatego potrzebuje uczciwego czytelnika, który zapyta o brakujące elementy, przypadki nieuwzględnione, cierpienia niemożliwe do usprawiedliwienia. Przestrzeń tajemnicy jest wartościowa właśnie wtedy, gdy nie zamieniamy jej w maszynę produkującą pewność.

Strona PDF 56

23. Dziedzictwo i sprzeciw

Czytanie dawnych dzieł ma własną etykę. Nie jesteśmy ich pierwszymi odbiorcami, nie jesteśmy ich właścicielami i nie zawsze jesteśmy adresatami wszystkich zawartych w nich pouczeń. Wchodzimy do świata, w którym inni ludzie uważali pewne rzeczy za oczywiste, a o innych nie potrafili jeszcze pomyśleć w znanych nam kategoriach. Naszym obowiązkiem jest starać się zrozumieć ich język, zanim przekształcimy go w rozmowę ze współczesnością.

Zachowanie różnicy nie oznacza zakazu krytyki. Przeciwnie, bez różnicy krytyka stałaby się pozorna, ponieważ ocenialibyśmy jedynie własną przeróbkę tekstu. Jeśli dawna opowieść zakłada określony model roli kobiet, odnotujmy go. Jeśli przedstawia zabójstwo złoczyńcy jako sprawiedliwe zwycięstwo, powiedzmy to wprost. Jeśli korzysta z pojęć rytualnej czystości, wyjaśnijmy ich miejsce w tradycji. Dopiero potem możemy pytać, które elementy pozostają dla nas inspiracją, a które domagają się wyraźnego sprzeciwu.

Ta procedura jest szczególnie ważna przy zjawiskach nazywanych dziś mistycznymi. W nowoczesnym obiegu wiele starożytnych tekstów zostaje rozebranych na kilka pięknych cytatów, połączonych z pojęciem „energii”, „wibracji” lub „świadomości” niezależnie od treści pierwowzoru. Powstaje produkt łatwy do konsumpcji, ale ubogi poznawczo. W tej książce przyjmujemy odwrotną drogę. Im bardziej różni się dawny świat od naszego, tym uważniej trzeba wyznaczyć most, którym chcemy przejść.

Nazwijmy taki most transperspektywą. Stawiamy na nim sześć tablic: „tekst”, „tradycja”, „historia”, „interpretacja”, „doświadczenie”, „decyzja”. Przy każdym przejściu pytamy, czy nie przenosimy treści z jednej tablicy na drugą bez uzasadnienia. Wersja źródłowa może przedstawiać anioła przybywającego na pomoc młodzieńcowi. To fakt dotyczący treści utworu. Historyczna wspólnota mogła przyjmować działanie aniołów jako element religijnej rzeczywistości. To fakt dotyczący tradycji. Współczesny autor może odczytać epizod jako figurę olśnienia. To interpretacja. Żaden z tych poziomów nie jest zamiennikiem pozostałych.

Sprzeciw moralny także wymaga precyzji. Potępić przemoc Achta jest łatwo. Trudniej zauważyć, że scena z Hufrih odsłania niesprawiedliwość nie tylko tyrana, ale i samej reguły, w której kobieta ma dostarczyć potwierdzenie cudzej tezy.

Strona PDF 57

To miejsce, w którym obecna refleksja może pójść dalej niż dawna narracja. Nie musimy przedstawiać tego jako ukrytej nauki jej anonimowego autora. Powiedzmy wyraźnie: to pytanie wyrasta z naszego doświadczenia etycznego i zmienia sposób, w jaki dziś czytamy źródło.

Dziedzictwo staje się żywe, kiedy ani bezmyślnie go nie powtarzamy, ani odruchowo nie unieważniamy. Prawdziwa wierność nie polega na pozbawieniu dawnych tekstów wszystkich sprzeczności. Polega na dostrzeżeniu ich realnego kształtu. Dopiero wtedy możemy uczciwie zdecydować, jakie pytania przekażemy dalej. Być może najcenniejsze dzieła nie są tymi, które udzielają nam ukojenia, lecz tymi, które sprawiają, że po ich zamknięciu trudniej usprawiedliwiać własną intelektualną wygodę.

Strona PDF 58

CZĘŚĆ V

METODA ŻYWEGO TEKSTU

Strona PDF 59

24. Sześć ruchów praktyki

Metoda Żywego Tekstu Martina Novaka jest procedurą czytania, rozeznawania i sprawdzania skutków, a nie systemem przewidywania losu. Jej celem nie jest osiągnięcie niezawodnej intuicji, lecz bardziej uczciwa relacja między doświadczeniem, interpretacją i decyzją. W tej książce sześć ruchów przyjmuje szczególny kształt, ponieważ zaczynamy od pytania zadawanego pod presją.

Ruch pierwszy — Zatrzymanie. Zanim odpowiesz, rozpoznaj warunki. Kto zadaje pytanie? Co ma nastąpić po odpowiedzi? Czy rzeczywiście musisz odpowiadać teraz? Jeśli doświadczasz realnego zagrożenia, pierwszeństwo ma bezpieczeństwo, możliwość wyjścia i skorzystanie z odpowiedniej pomocy. Zatrzymanie nie jest obowiązkiem heroicznej konfrontacji. Jest przywróceniem sobie choćby minimalnej przestrzeni rozeznania.

Ruch drugi — Rozróżnienie. Zapisz pytanie dosłownie, następnie nazwij ukryte przesłanki. „Czy jesteś ze mną czy przeciwko mnie?” zakłada, że istnieją tylko dwie możliwości. „Dlaczego zawsze popełniasz błędy?” zawiera już ocenę częstotliwości i winy. Rozróżnienie nie musi prowadzić do kłótni. Wystarczy zobaczyć, że odpowiadanie na fałszywą alternatywę może utrwalać fałszywą sytuację.

Ruch trzeci — Trzy perspektywy. Przeanalizuj problem z miejsca
własnego przeżycia, z perspektywy osoby bezpośrednio dotkniętej
skutkami oraz z punktu widzenia niezależnego obserwatora. Każda
perspektywa ma inne dane i ograniczenia. Nie uśredniaj ich
mechanicznie. Sprawdź, która posiada ważne świadectwo, a która
jedynie silne pragnienie. Transperspektywa służy testowaniu własnego
obrazu, a nie produkowaniu sztucznej równowagi między prawdą i
fałszem.

Ruch czwarty — Wybór pytania. Zadaj jedno pytanie lepsze niż początkowe. Jeśli pierwotne brzmiało: „Jak nie popełnić błędu?”, może stać się: „Jak ograniczyć skutki możliwej pomyłki?”. Jeśli brzmiało: „Kto ma rację?”, zapytaj: „Co da się wspólnie sprawdzić?”. Nowe pytanie powinno otworzyć działanie, nie tylko uspokoić lęk. Unikaj pytania tak szerokiego, że żadna odpowiedź nie będzie go mogła przybliżyć do rozstrzygnięcia.

Strona PDF 60

Ruch
piąty — Mały czyn. Wybierz działanie o rozmiarze
proporcjonalnym do dostępnej wiedzy i ryzyka. Czasem będzie to
rozmowa, sprawdzenie dokumentu, prośba o wyjaśnienie, zmiana planu,
odpoczynek
albo
odmowa.
Jeśli
konsekwencje
mogą
być
nieodwracalne,
skorzystaj
z
wiedzy
specjalistycznej i procedur
ochronnych. Nie zastępuj właściwej porady medycznej, prawnej ani
bezpieczeństwa osobistego ćwiczeniem duchowym.

Ruch szósty — Powrót. Po ustalonym czasie sprawdź, co naprawdę nastąpiło. Oddziel skutki zamierzone od niezamierzonych. Zapytaj, czy pojawiły się nowe informacje, czy decyzja zmniejszyła szkodę i czego nauczyła cię o własnym sposobie rozumowania. Nie oceniaj jej wyłącznie według tego, czy wynik był przyjemny. Dobra decyzja może spotkać się z trudnym przypadkiem. Zła decyzja bywa nagrodzona szczęściem. Powrót jest praktyką korekty, nie rytuałem samokarania.

Do ćwiczeń wystarczy notes. Każdy zapis można ująć w sześciu krótkich zdaniach: „Pytanie brzmi…”, „Ukryta przesłanka to…”, „Inna perspektywa pokazuje…”, „Pytanie lepsze brzmi…”, „Wykonam…”, „Sprawdzę po…”. Ważne, aby wrócić do zapisu. Bez powrotu metoda mogłaby stać się kolejnym źródłem wzniosłych, lecz niesprawdzonych przekonań.

Strony PDF 61–70

Strona PDF 61

25. Dwadzieścia jeden dni samodzielnego sądu

Ten program można realizować w spokojnym tempie, po dziesięć–piętnaście minut dziennie. Nie wymaga szczególnej wiary, kontaktu z rytuałem ani ujawniania prywatnych informacji. Służy ćwiczeniu uwagi i odpowiedzialności. Dni od pierwszego do siódmego pomagają rozpoznać presję, od ósmego do czternastego badają budowanie odpowiedzi, a ostatnie siedem dni prowadzi ku własnemu pytaniu i sprawdzalnemu działaniu.

Dzień 1. Czyje jest pytanie?

Przypomnij sobie jedną sytuację, w której odpowiadałeś szybko tylko dlatego, że ktoś oczekiwał natychmiastowej reakcji. Zapisz dokładne brzmienie pytania i nazwij osobę, która je postawiła. Następnie sformułuj je tak, jak brzmiałoby bez nacisku. Zauważ różnicę między treścią a terminem odpowiedzi. Nie musisz wracać do konfliktu. Dzisiejszą praktyką jest samo rozpoznanie, że pośpiech nie zawsze należy do sprawy; czasami został wniesiony przez drugiego człowieka.

Dzień 2. Cena pomyłki

Weź jedno aktualne pytanie, które wywołuje niepokój. W dwóch osobnych kolumnach opisz konsekwencje błędnej odpowiedzi oraz konsekwencje odroczenia decyzji. Jeśli zagrożenia są poważne, zaznacz, jakie źródło pomocy lub informacji jest rzeczywiście dostępne. Zadanie ma zamienić mglistą obawę w opis możliwych skutków. Dziś nie musisz rozstrzygać. Ćwiczysz proporcję: inne traktowanie należy się wyborowi książki, inne decyzji dotyczącej zdrowia lub bezpieczeństwa.

Dzień 3. Pod dywanem

Wybierz rozmowę, umowę albo własny plan. Zapisz trzy warunki, o
których łatwo zapomnieć, ponieważ uwaga skupia się na końcowym
wyniku. Mogą to być czas, koszty, zależności, ograniczenia wiedzy lub
nieobecność określonej osoby przy rozmowie. Wyobraź sobie, że
przesuwasz dywan Jōšta: niczego jeszcze nie oceniasz, sprawdzasz
tylko
grunt.
Zakończ
zdaniem:
„Przed
odpowiedzią
potrzebuję
zobaczyć…”.

Strona PDF 62

Dzień 4. Prawo do niewiedzy

Zapisz jedną rzecz, której naprawdę nie wiesz, choć na co dzień łatwo sprawiasz wrażenie osoby poinformowanej. Oddziel brak informacji od braku inteligencji. Następnie wskaż wiarygodny sposób sprawdzenia: rozmowę z kompetentną osobą, dokument, obserwację lub eksperyment o małym ryzyku. Jeśli sprawdzenie nie jest możliwe, pozostaw otwarte „nie wiem”. Celem jest odzyskanie zdolności do uczciwego zawieszenia sądu.

Dzień 5. Fałszywa alternatywa

Zapisz zdanie zaczynające się od „albo… albo…”, które pojawiło się ostatnio w twoim myśleniu. Wymyśl trzecią możliwość lub zmień pytanie tak, by nie wymuszało wyboru między dwiema skrajnościami. Być może istnieje rozwiązanie etapowe, warunkowe albo uzależnione od nowej informacji. Nie każda alternatywa jest fałszywa, ale każdą poważną warto sprawdzić. Dzisiejsza praktyka to szukanie obszaru, którego nie widać między dwoma słowami.

Dzień 6. Pytanie, które rani

Przywołaj pytanie zadane komuś w złości albo takie, które sam
usłyszałeś jako oskarżenie. Nie powtarzaj bolesnej sceny dla samego
przeżywania cierpienia. Zapisz, co można było rzeczywiście sprawdzić
bez upokarzania. Zamień oskarżenie na prośbę o informację albo
granicę wyrażoną w pierwszej osobie. Jeśli sytuacja wiąże się z
przemocą,
ćwiczenie
odbywa
się
wyłącznie
na
papierze;
bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed próbą rozmowy.

Dzień 7. Pierwszy Powrót

Przejrzyj sześć poprzednich zapisów. Wybierz jeden, który stał się jaśniejszy, i jeden, który pozostał niejasny. Spróbuj nazwać różnicę między nimi. Nie oceniaj siebie według liczby rozwiązanych problemów. Zanotuj pierwsze własne kryterium dobrej rozmowy, na przykład: „Wolno mi poprosić o wyjaśnienie”. Ten tydzień zamyka się nie triumfem, lecz odnalezieniem minimalnej przestrzeni wolności.

Strona PDF 63

Dzień 8. Pies i wróbel

Przyjrzyj
się
przez
pięć
minut
zwykłemu
zjawisku:
drodze
przechodniów, ruchowi ptaków, sposobowi, w jaki ktoś korzysta z
narzędzia. Zapisz jeden szczegół, który wcześniej wydawał się
oczywisty. Następnie zastanów się, jakie założenie utrudniało jego
dostrzeżenie. Zagadki o zwierzętach przypominają, że odpowiedź często
leży w rzeczy, a nie w naszej gotowej definicji tej rzeczy.

Dzień 9. Trzy poziomy prawdy

Zapisz trzy zdania o tej samej sytuacji: obserwację, interpretację i propozycję działania. Przykład: „Nie otrzymałem odpowiedzi na wiadomość”; „Być może ktoś jest zajęty”; „Sprawdzę jutro, czy wiadomość dotarła”. Zadbaj, aby drugie zdanie nie udawało pierwszego. Wielka część codziennego napięcia rodzi się wtedy, gdy przypuszczenie występuje jako fakt.

Dzień 10. Małe i wielkie

Weź zadanie, które przytłacza cię swoim rozmiarem. Rozdziel je na jedną czynność możliwą do wykonania dzisiaj i część wymagającą długiej pracy. Zapisz, czego ten mały krok nie rozwiąże. Nie jest to ćwiczenie w optymizmie. Jest uznaniem skali. Mały krok nie staje się wielkim przełomem tylko dlatego, że pragniemy przemiany. Może być jednak rzeczywistym krokiem.

Dzień 11. Co znaczy dobrze?

Postaw pytanie w rodzaju „Jaki jest dobry dzień?”, „Jaka jest dobra praca?” lub „Co czyni rozmowę dobrą?”. Zapisz odpowiedź, a potem sprawdź, czy opisujesz przyjemność, skuteczność, moralną jakość czy zgodność z własnymi wartościami. Te znaczenia mogą się spotykać, lecz nie są tożsame. Stara zagadka o dobrym królu prowadzi do refleksji o trosce, wiedzy i miłosierdziu; warto i dziś rozróżniać kryteria oceny.

Strona PDF 64

Dzień 12. Uczciwy pokarm

Wybierz jeden codzienny przedmiot albo posiłek. Spróbuj odtworzyć choć część drogi, którą przeszedł, zanim znalazł się przy tobie. Pomyśl o pracy, wodzie, transporcie i ludzkim wysiłku. Nie musisz czuć szczególnego uniesienia ani wdzięczności na polecenie. Celem jest zauważenie rzeczywistych zależności, które łatwo znikają, gdy patrzymy wyłącznie na końcową cenę.

Dzień 13. Język ostrzejszy od noża

Przywołaj zdanie, które wypowiedziałeś w dobrej wierze, ale mogło zostać odebrane inaczej, niż zamierzałeś. Zapisz swoją intencję, rzeczywiste słowa i możliwe znaczenie dla odbiorcy. Nie zakładaj automatycznie ani własnej winy, ani cudzej nadwrażliwości. Zastanów się, jak mógłbyś wyjaśnić zamiar i jednocześnie uznać skutek. Dobra komunikacja potrzebuje obu perspektyw.

Dzień 14. Drugi Powrót

Przejrzyj ostatnie sześć dni i nazwij jedną interpretację, którą udało ci się oddzielić od faktu. Zapisz, czy ta zmiana wpłynęła na konkretne działanie. Jeśli nie, nie dopisuj fikcyjnej przemiany. Uczciwy brak wyniku jest częścią praktyki. Następnie wybierz jedno pytanie do następnego tygodnia. Powinno zależeć przynajmniej częściowo od ciebie i pozwalać na rozpoznanie skutków.

Dzień 15. Przejmij pytanie

Zapisz problem, który od dawna formułują za ciebie inni. Spróbuj postawić własne pytanie, wierniejsze twojej rzeczywistej sytuacji. Niech dotyczy wartości lub działania, a nie tylko sposobu wygrania sporu. Zdanie „Jak udowodnić im, że się mylą?” możesz zastąpić pytaniem „Jakiego wyniku naprawdę potrzebuję i jakie dane mogą go potwierdzić?”. To dzień przejścia od odpowiadania do odpowiedzialnego pytania.

Strona PDF 65

Dzień 16. Trzy lustra

Rozważ wybrany problem kolejno z trzech perspektyw: własnej, osoby dotkniętej konsekwencjami i niezależnego obserwatora. Zapisz po dwa zdania z każdej strony. Potem zaznacz, które informacje są pewne, a które wymagają uzgodnienia. Perspektywy nie muszą prowadzić do kompromisu. Zadanie ma pokazać różnicę między uczciwym uwzględnieniem innych a oddaniem im własnego sądu.

Dzień 17. Głos na kamieniu

Wybierz jedno silne przeczucie dotyczące aktualnej decyzji. Nie oceniaj go ani jako nieomylnej intuicji, ani jako bezwartościowej reakcji. Zapisz, co dokładnie odczuwasz, jaka interpretacja pojawia się natychmiast i jakie niezależne dane mogłyby ją wesprzeć lub podważyć. Uczucie pozostaje ważnym faktem o twoim stanie; jego wyjaśnienie wymaga osobnego namysłu.

Dzień 18. Trzy bogactwa

Zrób krótki przegląd zasobów: co dziś podtrzymuje twoje życie, co daje możliwość tworzenia i co może służyć komuś innemu. Nie chodzi tylko o pieniądze. Czas, uwaga, wiedza i umiejętności też są ograniczonymi dobrami. Wybierz jeden dar proporcjonalny do możliwości: pomoc, rzecz, czas albo uczciwe przekazanie informacji. Nie oczekuj wdzięczności jako zapłaty. Zauważ tylko, co realnie się zmienia.

Dzień 19. Zwycięstwo do kontroli

Przypomnij sobie sytuację, w której miałeś rację albo osiągnąłeś cel. Zadaj pytanie niewygodne: czy sposób dochodzenia do wyniku był właściwy? Czy można było zmniejszyć zbędny koszt dla innych? Nie używaj tej refleksji do odbierania sobie zasłużonej satysfakcji. Celem jest utrzymanie rozróżnienia między skutecznością a etyczną jakością działania.

Strona PDF 66

Dzień 20. Jeden czyn

Wybierz małe, bezpieczne i sprawdzalne działanie wynikające z przepracowanego pytania. Określ termin, po którym ocenisz skutek. Jeśli decyzja wymaga fachowej wiedzy, pierwszym czynem może być jej pozyskanie. Zapisz również, po czym poznasz, że należy zmienić plan. Świadome działanie nie jest przysięgą nieomylności. Jest gotowością do uczenia się ze skutków.

Dzień 21. Powrót do miasta

Otwórz zapis z pierwszego dnia. Czy pytanie wydaje się dziś inne? Czy wiesz więcej o warunkach, w których je zadano? Jakie działanie rzeczywiście zostało wykonane, a jakie pozostało tylko zamiarami? Napisz własną zasadę rozmowy, której chcesz przestrzegać przez następny miesiąc. Możesz wybrać prostą: „Będę prosił o czas, gdy brakuje mi danych”. Program kończy się bez egzaminu. Jego rezultat ma być widoczny w sposobie życia, a nie w ocenie wystawionej samemu sobie.

Strona PDF 67

Zakończenie praktyki. Miasto, w którym wolno pytać

W opowieści przychodzi chwila, gdy miasto może przestać żyć według reguł Achta. To moment ważniejszy od indywidualnej błyskotliwości Jōšta. Wolne miasto nie potrzebuje ludzi nieomylnych. Potrzebuje miejsc, w których wiedza może zostać poprawiona, błąd nie oznacza automatycznego potępienia, a człowiek posiada prawo do odmowy uczestnictwa w niesprawiedliwej grze.

Nie da się zbudować takiego miasta samym czytaniem. Można jednak rozpocząć od języka. Od pytania, które naprawdę prosi o wiedzę. Od świadectwa, które zawiera granice. Od decyzji, której konsekwencje zostały rozpoznane. Od zdania „zmieniłem zdanie”, wypowiedzianego bez upokorzenia. To zwyczajne akty, a jednak właśnie z nich może powstać kultura, w której rozum przestaje być narzędziem kary.

Jeżeli po dwudziestu jeden dniach nie czujesz szczególnej przemiany, nie traktuj tego jako porażki. Zauważ raczej, czy powstało choć jedno wyraźniejsze rozróżnienie, które pozwala ci lepiej rozmawiać i działać. Mądrość rzadko przychodzi w postaci spektakularnego objawienia. Niekiedy oznacza kilka sekund więcej przed impulsywną odpowiedzią. Czasami właśnie te sekundy chronią czyjąś godność.

Strona PDF 68

CZĘŚĆ VI

ATLAS ŹRÓDŁA

Strona PDF 69

26. Trzydzieści trzy zagadki: mapa świadectwa

Poniższa mapa jest omówieniem treści zagadek, a nie tłumaczeniem kolejnych zdań z języka średnioperskiego. Podstawą orientacji jest historyczna edycja i angielski przekład Edwarda Williama Westa dołączone do The Book of Arda Viraf (1872, dodatek o Gōsht-i Fryānō, s. 249–265 według paginacji wydania). Zestawienie zachowuje istotne szczegóły narracji, ale skraca formuły przekleństw i nie odtwarza wszystkich wariantów tekstowych.

Ważna uwaga numeracyjna: w edycji Westa po zagadce trzynastej,
obejmującej sekwencję liczb od jednego do dziesięciu, narracja
przechodzi do zagadki dwudziestej trzeciej. Sam West zwraca uwagę na
pozorne
opuszczenie
dziewięciu
zagadek.
Nie
należy
zatem
przedstawiać wszystkich numerów 1–33 jako trzydziestu trzech
jednakowo
samodzielnych,
w
pełni
zachowanych
pytań. Mapa
świadectwa odróżnia to, co przekaz jest w stanie nam pokazać, od
niepewności dotyczącej numeracji.

Strona PDF 70

Zagadki 1–4. Od pułapki do uważności

1. Dwa raje. Co lepsze: raj dostępny w doczesności czy raj niebiański? Jōšt broni pierwszeństwa życia, w którym można jeszcze spełniać dobre czyny. To pytanie w fabule ma postać pułapki: Acht wcześniej zabijał tych, którzy wskazywali niebo.

2. Zwierzę siedzące wyżej niż stojące. Odpowiedź: pies. Zagadkę rozwiązuje uważne rozpoznanie kształtu zwierzęcia.

3. Stworzenie poruszające się bez zwykłego kroku. Odpowiedź: wróbel, który podskakuje zamiast kroczyć jak człowiek.

4. Rogi i zęby w odwróconym obrazie. Odpowiedź: kogut, w powiązaniu z jego znaczeniem rytualnym i budzeniem czujności.

Strony PDF 71–80

Strona PDF 71

Zagadki 5–8. Obrzęd, pełnia i czas

5. Niewielki nóż czy skromne jedzenie? Odpowiedź podkreśla przydatność małego noża przy przygotowaniu rytualnych gałązek barsom. Nie jest to uniwersalna rada dietetyczna.

6. Co jest pełne, połowiczne i puste? Odpowiedź łączy doczesną pozycję i pośmiertny los duszy. To religijno-moralna typologia historyczna, nie miara współczesnej wartości człowieka.

7. Czego człowiek nie potrafi ukryć? Odpowiedź: starości.

8. Kto po śmierci pragnie wrócić do żywych? Odpowiedź odnosi się do ludzi zaniedbujących powinności rytualne, dobroczynność i określone obowiązki rodzinne w ramach dawnej tradycji.

Strona PDF 72

Zagadki 9–13. Ciało i porządek świata

9. W jakim czasie rodzą różne istoty? Dawna odpowiedź wylicza długość ciąży słonia, konia, wielbłąda, osła, krowy, kobiety, owcy, psa, świni i kota. Są to historyczne twierdzenia przyrodnicze; część wartości nie odpowiada aktualnej wiedzy biologicznej.

10. Kto żyje najwygodniej? W odpowiedzi znaczenie mają spokój, zadowolenie i dostatek. Ich wzajemną relację można interpretować, lecz nie są to dane empiryczne o wszystkich ludziach.

11. Co na ziemi przypomina Ohrmazda i istoty duchowe? Historyczna odpowiedź przedstawia władzę królewską i otoczenie monarchy przez analogię do porządku nieba. To obraz hierarchicznego społeczeństwa, nie argument za nieograniczoną władzą.

12. Jaki pokarm jest najsmaczniejszy? Podkreślona zostaje wartość jedzenia zdobytego uczciwym wysiłkiem i właściwie wykorzystanego.

13. Co oznaczają liczby od jednego do dziesięciu? Jedno — słońce; dwa — wdech i wydech; trzy — dobre myśli, dobre słowa, dobre czyny; cztery — woda, ziemia, rośliny i zwierzęta; pięć — pięciu królów tradycji Kajanidów; sześć — sześć świątecznych okresów gāhānbār; siedem — siedem istot duchowych; osiem — grupa postaci lub opowieści, której identyfikacja pozostaje niepewna; dziewięć — otwory ludzkiego ciała; dziesięć — palce rąk. W historycznej numeracji ciąg ten sąsiaduje bezpośrednio z zagadką dwudziestą trzecią.

14–22. Miejsce sporne w numeracji. Nie dodajemy samodzielnych zagadek, których wybrana edycja nie przedstawia jako osobnych jednostek. Liczby wewnątrz trzynastego pytania są integralną częścią jednej sekwencji. Ich powiązanie z brakującymi numerami pozostaje zagadnieniem edytorskim.

Strona PDF 73

Zagadki 23–28. Etyka wyrażona przez rzeczy

23. Co jest zimniejsze od śniegu? Odpowiedź: serce lub umysł człowieka niegodziwego. Opowieść rozwija ten motyw w scenie dotyczącej brata Achta.

24. Co jest gorętsze od ognia? Odpowiedź: dłoń człowieka sprawiedliwego, przedstawiona w cudownym obrazie roztopienia zła. To metaforyczny i religijny motyw utworu.

25. Co jest dobre, gdy opada, stygnie lub umiera? Woda schodząca w dół, ogień stygnący i zakończenie życia tyrana. Ostatni element należy do dawnej retoryki odpłaty i nie stanowi współczesnego zalecenia przemocy.

26. Co cięższe od góry, ostrzejsze od noża, słodsze od miodu,
bardziej płodne, hojniejsze i sprawiedliwsze? Odpowiedzi dotyczą
fałszu i braku szacunku, ludzkiego języka, pomyślności dziecka, ziemi i
deszczu
oraz
postaci
boskich
związanych
z
hojnością
i
sprawiedliwością.

27. Czyja stopa jest najpiękniejsza? Bohater wskazuje stopę uosobionej Wody: tam, gdzie woda dotknie ziemi, pojawia się roślinność. Przeciwnik zestawia z nią stopę Hufrih.

28. Skąd pochodzi wielka przyjemność kobiet? Historyczna odpowiedź wiąże ją z pożyciem małżeńskim i ujawnia normy społeczne utworu. Hufrih, żona Achta i siostra Jōšta, zostaje wezwana jako świadek, a jej szczerość kończy się zabiciem jej przez tyrana. To jedna z najtrudniejszych etycznie scen opowieści.

Strona PDF 74

Zagadki 29–33. Od oracza do bogactwa

29. Co posiada dziesięć nóg, trzy głowy i niezwykłą liczbę innych części ciała, a przy tym podtrzymuje świat? Odpowiedź: oracz pracujący z parą wołów. W przekazie Jōšt otrzymuje wyjaśnienie za pośrednictwem Nērjōsanga.

30. Który koń jest najlepszy? Odpowiedź odwołuje się do szlachetnego pochodzenia, uznania i jakości w tradycyjnym porządku hodowli królewskiej.

31. Co jest suche, ale się nie pali, oraz wilgotne, lecz płonie? Odpowiedź: pył oraz tłuszcz. Sformułowanie zachowuje kontrast dawnych kategorii; nie jest współczesnym opisem zachowania każdej substancji.

32. Jaki król jest dobry? Ten, który łączy miłosierdzie, mądrość, wiedzę i troskę o stworzenia.

33. Jakie są bogactwa Jōšta? To, co je, co nosi i co rozdaje ludziom potrzebującym oraz godnym wsparcia. Motyw ten domyka opowieść o praktycznej wartości dobra.

Strona PDF 75

27. Trzy pytania Jōšta i ciemna strona zakończenia

Po odpowiedziach na zagadki przeciwnika młody bohater przejmuje prawo zadawania pytań. Pierwsze dotyczy wartości małego obszaru ziemi przeznaczonego pod zasiew. Drugie — wartości orki wykonywanej przez wołu. Trzecie — zasługi wiązanej z dawną praktyką małżeńską bliskich krewnych, rozpatrywaną w zaratusztriańskim języku religijnym. Acht nie rozwiązuje pytań, szuka pomocy Arymana i jej nie otrzymuje. Powraca na miejsce pojedynku, przyznaje porażkę, a Jōšt pokonuje go w finale ujętym jako religijno-magiczne unicestwienie.

Zagadka trzecia wymaga szczególnego dopowiedzenia. Pojęcie xwēdōdah pojawia się w średnioperskim piśmiennictwie zaratusztriańskim i bywa tłumaczone jako małżeństwo wewnątrz rodziny lub między bliskimi krewnymi. Jego zakres historyczny i interpretacje są przedmiotem badań. Umieszczenie go w rejestrze nie oznacza aprobaty żadnego rodzaju przemocy seksualnej, przymusu, relacji kazirodczych ani naruszania współczesnych norm ochrony osób. W tej książce pojęcie zachowano wyłącznie dla uczciwego opisu źródła.

Dawny finał zmierza do zdecydowanego zwycięstwa dobra nad złem w granicach religijnego świata przedstawionego. Nasza Ontomistyka nie zastępuje tego zakończenia nową wersją starożytnego tekstu. Dodaje osobne pytanie: czy po zakończeniu walki możemy zbudować porządek, w którym człowiek nie musi już dowodzić prawa do życia poprawnością odpowiedzi? To pytanie należy do współczesnej książki Martina Novaka i pozostaje otwarte.

Strona PDF 76

28. Słownik, bibliografia i nota edytorska

Słownik podstawowy

Acht (Akht, Axt). Czarownik i antagonista opowieści. Używa zagadek jako narzędzia przemocy.

Aryman (Ahriman, Angra Mainyu). W tradycji zaratusztriańskiej zasada lub duch niszczącego zła. W finale odmawia pomocy Achtowi.

Barsom
(baresman).
Zespół
gałązek
lub
innych elementów
używanych w określonych obrzędach zaratusztriańskich. Występuje przy
zagadce o małym nożu i w formule finałowej.

Frijān (Friyān). Nazwa rodu, do którego należy bohater w tradycji opowieści.

Gāhānbār. Sześć okresowych świąt zaratusztriańskich, włączonych w symboliczną odpowiedź dotyczącą liczb.

Hufrih (Hu-parsh). Siostra bohatera i żona Achta. W źródłowej narracji zostaje zabita po złożeniu świadectwa.

Jōšt (Yōšt, Gōsht, Yoishta). Młody bohater zagadkowego pojedynku. Różnice zapisów wynikają m.in. z odmiennej transliteracji i postaci imion w tradycjach językowych.

Mādayān / Mādīgān. Nazwa opowiadania lub traktatu, w zależności od sposobu transkrypcji średnioperskiej.

Māraspand (Marspend). Postać wprowadzająca młodego bohatera jako kogoś zdolnego odpowiedzieć na zagadki.

Nērjōsang. Boski wysłannik pomagający Jōštowi rozwiązać zagadkę oracza.

Ohrmazd
(Ahura
Mazdā).
Najwyższy
bóg
w
tradycji
zaratusztriańskiej; w opowieści źródło boskiej pomocy.

Ontomistyka. W tej książce nazwa autorskiej filozofii Martina Novaka, badającej doświadczenie istnienia w związku z refleksją mistyczną.

Metamistyka. Autorska refleksja nad tym, jak doświadczenia mistyczne są opisywane, interpretowane i uzasadniane.

Transperspektywa. Autorska metoda porównywania odmiennych punktów widzenia z zachowaniem ich własnych założeń, zakresów i granic.

Strona PDF 77

Sraosza (Srosh). Postać boska związana między innymi ze słuchaniem, posłuszeństwem religijnym i czuwaniem.

Xwēdōdah.
Historyczne
pojęcie
zaratusztriańskie
związane
z
małżeństwem i pokrewieństwem; nie jest częścią współczesnej praktyki
proponowanej w książce.

Strona PDF 78

Bibliografia i podstawa opracowania

Haug, Martin, przy współpracy Edwarda Williama Westa. The Book of Arda Viraf: The Pahlavi Text … and an Appendix Containing the Texts and Translations of the Gosht-i Fryano and Hadokht-Nask. Bombay–London: Government Central Book Depot / Trübner, 1872. Część: „The Tale of Gōsht-i Fryānō”, przekład E. W. Westa, s. 249–266 w paginacji druku. Historyczna edycja dostępna przez Internet Archive (identyfikator: bookofardaviraf00haug), Open Library i Google Books: https://archive.org/details/bookofardaviraf00haug.

Ābān Yašt*, ustępy 81–83, i *Fravardīn Yašt, ustęp 120. Awestańskie świadectwa imienia Yōišty i tradycji konfliktu z Akhtyą; w części awestańskiej pojawia się liczba dziewięćdziesięciu dziewięciu zagadek, odmienna od liczby trzydziestu trzech w zachowanej opowieści średnioperskiej. Punkt dostępu do tekstów awestyjskich: https://www.avesta.org/.

Farridnejad, Shervin. „Twelve Zoroastrian Treatises”, Bibliographia Iranica*, 2015. Notatka bibliograficzna dotycząca zbioru Bijana Gheibyego obejmującego między innymi *Mādayān ī Yōšt ī Friyān. https://www.biblioiranica.info/twelve-zoroastrian-treatises/.

Strona PDF 79

Strona PDF 80

Strona PDF 81

Strona PDF 81