Ishrāq: czym naprawdę jest filozofia iluminacji?

Słowo ishrāq bywa tłumaczone jako rozświetlenie, iluminacja albo wschód światła. U Suhrawardīego nie jest dekoracyjnym synonimem dobrego samopoczucia ani hasłem pozytywnego myślenia. Oznacza rozbudowany projekt filozoficzny, który przeformułowuje pytania o istnienie, samowiedzę, poznanie i strukturę świata.

Metafora, która organizuje teorię

Filozofia iluminacji posługuje się obrazem światła na kilku poziomach. Światło umożliwia widzenie i ujawnianie rzeczy; w systemie Suhrawardīego staje się także podstawowym pojęciem kosmologicznym i ontologicznym. Nie wolno jednak utożsamiać światła fizycznego z przedmiotem całej teorii. Gdy autor mówi o bytach niematerialnych i ich relacjach, opis nie jest prostą fizyką promieni słonecznych. Współczesne reklamy mówiące o „częstotliwościach duszy” nie wyjaśniają tego historycznego systemu.

Rozum nie znika

Suhrawardī wychodzi z wykształcenia filozoficznego i prowadzi szczegółową polemikę z tradycją perypatetycką. Jego prace zawierają argumenty, pojęcia logiczne i rozważania o definicjach. Stąd nieporozumieniem byłoby przedstawianie go jako autora, który postanowił zastąpić badanie świata samym natchnieniem. W jego myśli problemem jest to, czy dyskursywny opis wyczerpuje wszystkie sposoby poznania. Odpowiedź historycznego filozofa należy zestawiać z argumentami, a nie automatycznie przekładać na porady rozwojowe.

Wschód jako kategoria filozoficzna

Ishrāq nawiązuje do wschodzenia i rozjaśnienia, co sprzyja metaforyce orientacji. Nie oznacza to, że każde zdanie o Wschodzie w tradycji filozoficznej jest informacją geograficzną. W alegoriach kierunki świata mogą oznaczać sfery poznania lub sytuację człowieka. Aby nie pomylić mapy z metaforą, oznaczamy w Atlasie, kiedy termin opisuje przestrzeń, a kiedy pełni funkcję symbolu. Jeśli oba poziomy współistnieją, nie narzucamy jednego odpowiednika.

Zależność od wcześniejszej filozofii

Przeciwstawienie Suhrawardīego Awicennie ma sens jako opis konkretnych sporów, ale nie jako historia zerwania ze wszystkimi poprzednikami. Wiele jego pojęć i problemów wyrasta z arabskiej filozofii średniowiecznej. Znamienne, że w pracach Suhrawardīego idee inspirowane Platonem i tradycją irańską funkcjonują obok debat z Awicenną. Odpowiedzialne porównanie wymaga podania tekstu i argumentu, nie swobodnej etykiety „starożytna wiedza”.

Wartość dla naszej metody

W Metodzie Żywego Tekstu słowo „rozświetlenie” może stać się metaforą zwiększania jasności sądu, ale jest to już interpretacja Martina Novaka. Nie przypisujemy Suhrawardīemu sześciu etapów naszej metody. Zachowujemy historyczne znaczenie ishrāq, a następnie pytamy skromniej, co pomaga człowiekowi lepiej rozpoznawać różnicę między bezpośrednią obserwacją, pamięcią a interpretacją.

Co znaczy „rozumieć” światło

Przekład nazwy szkoły nie powinien zastępować lektury. „Iluminacja” w języku polskim może kojarzyć się z oświetleniem budynku, mistycznym zachwytem, nagłym olśnieniem albo techniką rozwoju duchowego. Żadne z tych skojarzeń nie oddaje automatycznie całej treści ishrāq. W opisie źródła przypomnimy, że użycie metafory światła to sposób budowania argumentacji o poznaniu i rzeczywistości. Pokażemy również, które pojęcia są terminami arabskimi, a które stanowią późniejsze nazwy nadane przez historyków. Dla czytelnika ważna jest możliwość powrotu do takiej decyzji translatorskiej, szczególnie gdy dwa eseje używają z pozoru różnych polskich wyrażeń. Nasze algorytmy powiązań nie będą identyfikować pojęć wyłącznie przez podobieństwo słów. Ujednolicimy identyfikatory, ale zachowamy wielość historycznych sensów. W ten sposób „filozofia światła” przestanie być sloganem i stanie się rzeczywistym przedmiotem uczenia się.