Suhrawardī: filozof światła, który połączył argument i opowieść

Yaḥyā al-Suhrawardī (ok. 1154–1191) jest jednym z najważniejszych perskich filozofów średniowiecza. W Europie bywa przedstawiany jako mistyk światła, choć jego dzieła obejmują również logikę, teorię poznania i spory z filozofią Awicenny. Zanim zaczniemy czytać jego alegorie, warto odtworzyć życie autora bez dopisywania mu współczesnej legendy.

Między Iranem a Aleppo

Suhrawardī kształcił się w środowisku filozoficznym opartym na dziełach Awicenny i tradycji perypatetyckiej. Następnie działał w różnych ośrodkach Bliskiego Wschodu, a ostatnie lata życia spędził w Aleppo. Został stracony w 1191 lub na początku 1192 roku w okolicznościach objaśnianych przez historyków przez konflikt religijny, intelektualny i polityczny. Ta niejednoznaczność ma znaczenie: pewna data śmierci nie jest dowodem na znajomość wszystkich motywów i przebiegu jego procesu. Biografia nie powinna być sprzedawana jako opowieść o jedynym samotnym wizjonerze przeciw całemu światu.

Filozof i autor opowieści

W dorobku Suhrawardīego spotykamy wielkie traktaty argumentacyjne, mniejsze prace filozoficzne i symboliczne narracje po persku oraz arabsku. To jeden autor posługujący się różnymi gatunkami. W tekście logicznym argument zmierza do precyzyjnego rozstrzygnięcia; opowieść alegoryczna pozwala czytelnikowi doświadczyć napięcia między wiedzą i niewiedzą. Gdy przenosimy zdanie z jednego gatunku do drugiego, łatwo zmienić jego sens. Biblioteka Duszy rozdziela zatem oznaczenie rodzaju źródła od późniejszej interpretacji.

Wiele osób o podobnym nazwisku

Suhrawardī to nazwa pochodzenia geograficznego, a nie unikatowy znak jednego autora. Późniejszy mistrz suficki ʿUmar al-Suhrawardī (1145–1234), związany z dziełem ʿAwārif al-Maʿārif, nie jest twórcą Ḥikmat al-Ishrāq. Podobnie Abū al-Najīb al-Suhrawardī zajmuje inne miejsce w dziejach sufizmu. Automatyczne katalogi potrafią scalić takie osoby. Dlatego przy każdej książce oprócz imienia zapisujemy daty, język, warianty nazwiska i świadectwa autorstwa. Poprawne przypisanie jest jednym z fundamentów naszego Atlasu Źródeł.

Co z jego dorobku jest dziś dostępne

W XX wieku Henry Corbin przygotowywał ważne edycje pism iluminacjonistycznych, a kolejne pokolenia historyków filozofii krytycznie oceniały jego interpretacje. Istnieją naukowe przekłady angielskie i opracowania twórczości Suhrawardīego. Dostęp do tych współczesnych wydań nie daje nam prawa do przejmowania tekstów przekładu ani redakcyjnych komentarzy. Dla naszych przyszłych tomów wybierzemy podstawę w języku oryginału i jasno opiszemy, na której edycji pracujemy. Na stronie publicznej publikujemy na razie odpowiedzialne omówienia.

Dlaczego ważny dla współczesnego czytelnika

Najbardziej interesujący w Suhrawardīm jest nie pozór tajemnicy, lecz równoczesne traktowanie rozumowania i bezpośredniego doświadczenia jako problemów filozoficznych. Można czytać go jako zaproszenie do pytań o to, kiedy znamy coś z opisu, a kiedy mówimy o własnym doświadczeniu. Nie oznacza to automatycznego uznania każdej intuicji za prawdziwą. Przeciwnie: im silniejsze przeżycie, tym więcej ostrożności potrzebujemy, gdy przechodzimy od relacji osobistej do twierdzenia o rzeczywistości.

Biografia jako problem źródłowy

W opowieściach o dawnych myślicielach chętnie wybiera się jeden dramatyczny epizod i podporządkowuje mu całe życie autora. W przypadku Suhrawardīego jest to śmierć w Aleppo. Ale filozoficzny dorobek nie powstaje dopiero w chwili konfliktu z władzą. Jego traktaty dokumentują wcześniejszą edukację, dyskusje ze starszą tradycją i umiejętność posługiwania się różnymi stylami pisarskimi. Odpowiedzialna biografia powinna pytać, co wiemy z datowanych źródeł, co z późnych relacji i które obrazy utrwaliła tradycja. W Bibliotece Duszy będzie to osobna metryka: pewne świadectwo, przypuszczenie badawcze lub legenda recepcyjna. Dzięki temu czytelnik nie musi wybierać między fascynacją postacią a krytycznym myśleniem. Życiorys stanie się sposobem zrozumienia warunków powstawania dzieł, a nie reklamową narracją o człowieku posiadającym niedostępną innym wiedzę. Ta zasada przyda się później przy innych autorach, których datowanie i autorstwo nie zawsze są równie dobrze poświadczone.