Modlitwę można oglądać jako zestaw słów. W żywej tradycji religijnej jest ona jednak także czynnością: ma rytm, wykonawców, okoliczność i związek z innymi obrzędami. Mandejski zbiór Qolasta dobrze ukazuje tę różnicę. Historyczny przekład na współczesny język może oddać wiele znaczeń, ale nie wszystkie funkcje liturgicznego działania.
Co znaczy nazwa Qolasta
W literaturze naukowej Qolasta jest przedstawiana jako kanoniczna księga modlitw mandejskich, obejmująca hymny oraz teksty związane z ważnymi obrzędami. Kurt Rudolph w Encyclopaedia Iranica podkreśla jej znaczenie dla rytuałów z udziałem wody i praktyk związanych ze zmarłymi. Nazwa bywa objaśniana jako „pochwała” albo zbiór hymnów. Bez precyzyjnej metryki nie można jednak pisać po polsku tak, jakby każda historyczna wersja zawierała ten sam, stabilny zestaw stron. W przyszłej edycji potrzebujemy konkretnego układu modlitw i odniesienia do przyjętej podstawy.
Znaczenie performatywne
Kiedy wspólnota wypowiada tekst podczas obrzędu, słowa pozostają powiązane z gestem, czasem i miejscem. Przekład literacki na papierze może uczynić modlitwę bardziej zrozumiałą, lecz jednocześnie usunąć ją z pierwotnej sytuacji. Tak powstaje napięcie między badaniem literatury a dokumentacją religijnej praktyki. Czytelnik ma prawo poznać treść, ale powinien także wiedzieć, że nie posiada przez to pełnej kompetencji kapłana. Przykład Qolasty uczy ostrożności wobec określania takich ksiąg jako „uniwersalnych rytuałów” dostępnych do dowolnego zastosowania.
Śmierć, pamięć, ciągłość
Część modlitw i hymnów wiąże się z wyobrażeniami o drodze duszy i pamięci o zmarłych. To nie jest jedynie katalog mitologicznych postaci. Otrzymujemy okno na życie rodzinne oraz rozumienie straty i ciągłości wspólnoty. Przy przekładzie podobnych tekstów należałoby pozostawić terminy, których dosłowny polski odpowiednik zaciera religijny sens. Słownik może wyjaśniać znaczenie zamiast zastępować tradycyjną nazwę wyłącznie psychologicznym określeniem. W Atlasie pojęć da się pokazać podobne funkcje modlitwy w różnych religiach, ale trzeba oznaczyć odrębne historyczne struktury.
Czytanie a odtwarzanie obrzędu
Publikacja wiedzy o Qolaście ma wartość edukacyjną. Nie zamienimy jej jednak w instrukcję samodzielnego odprawiania rytuałów wspólnoty. Taki krok wymagałby rozumienia norm religijnych i relacji z osobami uprawnionymi do prowadzenia obrzędów. Nasza praktyka Martina Novaka pozostanie refleksją czytelniczą: pozwoli przyjrzeć się roli słów w codziennym życiu i odróżnić wypowiadane zdania od czynów. Historyczny hymn nie stanie się przypadkowym „zaklęciem sukcesu”.
Po co to współczesnemu czytelnikowi
Badanie Qolasty pomaga rozpoznać, że ludzie utrzymują więzi nie tylko przez przekonania, lecz także przez wspólnie powtarzane słowa i gesty. Ta obserwacja ma znaczenie w kulturze, która często traktuje tekst wyłącznie jako informację do przeczytania. Własne świeckie rytuały dnia codziennego również można opisywać w kategoriach pamięci, spotkania i troski. Nie oznacza to ich tożsamości z liturgią mandejską. Jest jedynie sposobem świadomego badania, jak słowo działa w relacji między ludźmi.
Tłumaczenie poezji religijnej
W tekstach liturgicznych istotne są rytm, powtórzenia i kolejność wezwań, które mogą zniknąć w prozie tłumacza. Wierność wymaga decyzji, czy dany fragment przekładamy dosłownie, czy zachowujemy układ strof. Bez dostępu do nagrania i kompetencji w języku źródłowym nie będziemy udawać, że odtworzyliśmy jego wykonanie. Możemy jednak uczciwie pokazać powtórzone formuły, zachować nazwy własne i wyjaśnić, z którego wydania korzystamy. Komentarz powinien także oznaczać miejsca, w których polski szyk zdań zmienia nacisk oryginalnego tekstu. To sposób, by traktować liturgię poważnie, nie czyniąc z niej dekoracji.
Źródła i opracowania
- Kurt Rudolph, Mandaeans II: The Mandaean Religion, Encyclopaedia Iranica
- Jorunn J. Buckley, Baptism (Maṣbuta), Oxford Academic
- Qais Al-Saadi, Ginza Rabba: The Great Treasure, Mandaean Associations Union
Powiązane lektury
Opracowanie redakcyjne Biblioteki Duszy. Historyczne twierdzenia odsyłają do wskazanej literatury; ćwiczenie jest współczesną propozycją Martina Novaka, a nie dawnym rytuałem. Zasady pracy ze źródłami.